Tek Denekli Araştırma Tasarımları: ABA ve Çoklu Başlama

Araştırma yöntemleri genellikle büyük gruplarla çalışmayı gerektirir. Ancak bazı durumlarda araştırmacılar tek bir bireyin veya çok az sayıda katılımcının davranışlarındaki değişimi incelemek ister. Tek denekli araştırma tasarımları (single-subject designs veya N=1 designs), her katılımcının kendi kontrolü olarak hizmet ettiği, tekrarlı ölçümlere dayanan sistematik araştırma yaklaşımlarıdır.

Tek Denekli Tasarımın Temelleri

Tek denekli tasarımlarda araştırma mantığı şu ilkelere dayanır:

• Tekrarlı ölçüm: Bağımlı değişken, müdahale öncesinde, sırasında ve (varsa) sonrasında sürekli ve sık olarak ölçülür.
• Bireysel analiz: Veriler grup ortalamaları yerine bireysel düzeyde analiz edilir. Her katılımcı ayrı ayrı değerlendirilir.
• Başlama düzeyi (baseline): Müdahale öncesindeki davranış düzeyi belirlenir ve müdahale etkisini değerlendirmek için referans noktası olarak kullanılır.
• Kararlı başlama düzeyi: Müdahaleye başlamadan önce davranışın kararlı (stabil) bir örüntü göstermesi beklenir.

ABA Geri Dönüşüm Tasarımı (ABA Reversal Design)

ABA tasarımı, tek denekli araştırmanın en temel şeklidir ve üç aşamadan oluşur:

1. A (Başlama düzeyi): Müdahale uygulanmadan önce hedef davranış tekrarlı olarak ölçülür. Bu aşamada davranışın doğal seyri belirlenir.
2. B (Müdahale): Bağımsız değişken (müdahale) uygulanır ve hedef davranış ölçülmeye devam eder. Davranışta bir değişiklik gözlenirse, bu değişikliğin müdahaleyle ilişkili olduğu düşünülür.
3. A (Geri dönüşüm): Müdahale kaldırılır ve davranışın başlama düzeyine dönüp dönmediği gözlenir. Davranış başlama düzeyine dönerse, değişikliğin gerçekten müdahaleden kaynaklandığına dair güçlü bir kanıt elde edilir.

ABA tasarımının sınırlılığı, araştırmanın müdahalesiz bir aşamayla (A) sonlanmasıdır. Bu durum özellikle klinik uygulamalarda etik sorun oluşturabilir çünkü etkili bir tedavi geri alınmış olur.

ABAB Tasarımı

ABAB tasarımı, ABA tasarımının genişletilmiş halidir ve araştırma müdahale aşamasıyla (B) sona erer:

Aşama	Koşul	Amaç
A₁	Başlama düzeyi	Doğal davranış düzeyini belirleme
B₁	Müdahale	Müdahalenin etkisini gözleme
A₂	Geri dönüşüm	Müdahale etkisinin geri dönüşümünü test etme
B₂	Müdahale tekrar	Etkiyi tekrarlama ve tedaviyle sonlandırma

ABAB tasarımında müdahale etkisi iki kez tekrarlanır, bu da nedensel çıkarımın gücünü artırır. Ayrıca araştırma müdahale koşuluyla sonlandığından etik kaygılar azalır.

Çoklu Başlama Düzeyi Tasarımı (Multiple Baseline Design)

Bazı davranışlar geri dönüşüme uygun değildir (öğrenilen bir beceri geri alınamaz) veya müdahaleyi geri almak etik değildir. Bu durumda çoklu başlama düzeyi tasarımı kullanılır. Bu tasarım üç farklı şekilde uygulanabilir:

Katılımcılar Arası (Across Subjects)

Aynı müdahale, farklı katılımcılara farklı zamanlarda uygulanır. Tüm katılımcılar aynı anda başlama düzeyinde izlenmeye başlanır, ancak müdahale sırayla başlatılır. Her katılımcıda müdahale başladığında davranış değişirse ve diğer katılımcılarda henüz değişmezse, nedensel ilişki desteklenmiş olur.

Davranışlar Arası (Across Behaviors)

Aynı katılımcının farklı hedef davranışlarına sırayla müdahale uygulanır. Örneğin, bir öğrencinin matematik, okuma ve yazma becerilerine sırasıyla aynı öğretim stratejisi uygulanır.

Ortamlar Arası (Across Settings)

Aynı katılımcının aynı davranışına farklı ortamlarda sırayla müdahale edilir. Örneğin, bir çocuğun agresif davranışına önce sınıfta, sonra oyun alanında, sonra evde müdahale edilir.

Değişen Ölçüt Tasarımı (Changing Criterion Design)

Bu tasarımda müdahale, giderek artan veya azalan ölçütlere göre uygulanır. Hedef davranış her aşamada belirlenen ölçüte ulaştığında, ölçüt bir sonraki aşama için değiştirilir. Davranış her yeni ölçüte uyum sağlıyorsa, müdahalenin davranışı kontrol ettiği kabul edilir.

Örneğin, sigarayı bırakma programında ilk hafta günde en fazla 15, ikinci hafta 10, üçüncü hafta 5 sigara olarak ölçüt belirlenir. Her aşamada davranış ölçüte uyum sağlıyorsa, müdahale etkili kabul edilir.

Görsel Analiz

Tek denekli tasarımlarda veriler genellikle görsel analiz yoluyla değerlendirilir. İstatistiksel testler yerine grafik incelemesine dayanan bu yaklaşımda şu özellikler değerlendirilir:

• Düzey değişimi: Aşamalar arasında davranışın ortalama düzeyindeki değişim
• Eğilim değişimi: Davranışın artış veya azalış yönündeki eğilimindeki değişim
• Gecikme: Müdahale başladıktan sonra etkinin ne kadar çabuk ortaya çıktığı
• Değişkenlik: Veri noktalarının ne kadar dağınık veya tutarlı olduğu
• Aşamalar arası örtüşme: Başlama düzeyi ve müdahale aşamasındaki veri noktalarının ne kadar örtüştüğü

Klinik ve Eğitimsel Uygulamalar

Tek denekli tasarımlar özellikle şu alanlarda yaygındır:

• Özel eğitim: Bireyselleştirilmiş eğitim programlarının etkinliğinin değerlendirilmesi
• Klinik psikoloji: Bireysel terapi yaklaşımlarının etkisinin izlenmesi
• Uygulamalı davranış analizi: Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde davranış değiştirme programları
• Rehabilitasyon: Fizyoterapi ve konuşma terapisi müdahalelerinin değerlendirilmesi
• Nöropsikoloji: Nadir beyin hasarı vakalarında bilişsel rehabilitasyon

Sonuç: Tek denekli tasarımlar, grup tasarımlarının yetersiz kaldığı durumlarda bilimsel titizliği koruyarak bireysel düzeyde nedensel çıkarımlar yapmayı mümkün kılar. Klinik uygulama ve özel eğitim alanlarında kanıta dayalı uygulamaların temelini oluşturur.