Terimler Sözlüğü

Araştırmacının yanıt aradığı, belirli bir konudaki bilgi eksikliğini veya çözülmesi gereken sorunu ifade eden temel ifadedir. Araştırmanın amacını ve kapsamını belirleyen çıkış noktasıdır.

Araştırma probleminden türetilen ve araştırmanın yanıtlamayı hedeflediği spesifik sorulardır. Araştırmanın yöntemini ve veri toplama sürecini şekillendiren temel sorulardır.

Bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisini dolaylı olarak ileten, arada köprü görevi gören değişkendir. Mediatör değişken olarak da adlandırılır.

Araştırmada bağımsız değişkenden etkilenen ve ölçülmek istenen sonuç değişkenidir. Araştırmacının üzerindeki değişimi gözlemlediği değişkendir.

Araştırmada manipüle edilen veya doğal olarak var olan, bağımlı değişken üzerindeki etkisi incelenen değişkendir. Neden-sonuç ilişkisinde neden olarak kabul edilir.

Bireyden bireye veya durumdan duruma farklı değerler alabilen, gözlenebilen ve ölçülebilen özelliktir. Araştırmada incelenen temel birimlerdir.

Araştırma sonuçlarının farklı ortamlara, kişilere ve zamanlara genellenebilme derecesidir. Sonuçların araştırma bağlamının ötesine taşınabilirliğini ifade eder.

Bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisinin yönünü veya şiddetini değiştiren değişkendir. Moderatör değişken olarak da bilinir.

Araştırma sonuçlarının örneklemden evrene, farklı bağlamlara ve zamanlara aktarılabilme derecesidir. Dış geçerlikle doğrudan ilişkilidir.

Araştırma sorusuna yönelik olarak değişkenler arasındaki ilişkiyi veya farkı öngören, test edilebilir geçici açıklamadır. Araştırmanın sonunda doğrulanır veya reddedilir.

Araştırmada gözlemlenen sonuçların gerçekten bağımsız değişkenden kaynaklandığına dair güven derecesidir. Neden-sonuç ilişkisinin doğruluğunu yansıtır.

Araştırmada kullanılan temel kavramları ve bunlar arasındaki ilişkileri görsel veya sözel olarak açıklayan yapıdır. Araştırmanın teorik temelini somutlaştırır.

Araştırmada etkisi sabit tutulan veya kontrol altına alınan değişkendir. Bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki gerçek etkisini görmek için kontrol edilir.

Araştırmanın dayandığı kuram veya kuramları açıklayan, araştırma probleminin teorik arka planını oluşturan yapıdır. Araştırmanın hangi teorik perspektiften yürütüldüğünü gösterir.

Araştırma konusuyla ilgili daha önce yapılmış çalışmaların sistematik olarak incelenmesi ve değerlendirilmesidir. Araştırmanın bilimsel bağlamını oluşturur ve bilgi boşluklarını ortaya koyar.

Karmaşık bir gerçekliğin basitleştirilmiş temsilidir. Değişkenler arasındaki ilişkileri görselleştirmek ve açıklamak için kullanılır.

Soyut bir kavramın araştırmada nasıl ölçüleceğini veya gözlemleneceğini somut olarak belirten tanımdır. Kavramı ölçülebilir göstergelere dönüştürür.

Araştırmacının dünya görüşünü, bilgiye bakış açısını ve araştırma yaklaşımını belirleyen temel inanç ve varsayımlar bütünüdür. Pozitivizm, yorumculuk ve eleştirel teori başlıca paradigmalardır.

Bir araştırmanın aynı yöntem ve koşullarla tekrar edildiğinde benzer sonuçlar üretebilme kapasitesidir. Bilimsel araştırmanın temel kriterlerinden biridir.

Belirli olguları açıklamak ve tahmin etmek amacıyla sistematik olarak organize edilmiş kavramlar, tanımlar ve önermeler bütünüdür. Araştırmalara yön veren genel açıklama çerçevesidir.

Aynı değişkenlerin aynı bireyler veya gruplar üzerinde belirli zaman aralıklarıyla tekrar tekrar ölçüldüğü araştırma desenidir. Değişim ve gelişim süreçlerini incelemek için kullanılır.

Bağımsız değişkenin araştırmacı tarafından manipüle edildiği, katılımcıların gruplara rastgele atandığı ve neden-sonuç ilişkisinin incelendiği araştırma desenidir.

Deneysel araştırmada bağımsız değişkenin uygulandığı, müdahale edilen gruptur. Kontrol grubuyla karşılaştırılarak müdahalenin etkisi değerlendirilir.

İki veya daha fazla bağımsız değişkenin aynı anda incelenerek hem ayrı ayrı hem de etkileşim etkilerinin test edildiği deneysel desendir.

Verilerin belirli bir zaman diliminde tek seferde toplandığı araştırma desenidir. Anlık bir fotoğraf gibi, belirli bir andaki durumu betimlemeye yöneliktir.

Deneysel araştırmada herhangi bir müdahale uygulanmayan, deney grubunun sonuçlarıyla karşılaştırma yapmak için kullanılan gruptur.

İki veya daha fazla değişken arasındaki ilişkinin yönünü ve gücünü belirlemeyi amaçlayan araştırma desenidir. Neden-sonuç ilişkisi kurmaz, yalnızca birlikte değişim örüntülerini ortaya koyar.

Belirli bir konuda yapılmış birden fazla nicel araştırmanın sonuçlarını istatistiksel yöntemlerle birleştirerek genel bir etki büyüklüğü hesaplayan araştırma yöntemidir.

Gruplar arasındaki mevcut farklılıkların olası nedenlerini, geriye dönük olarak inceleyen araştırma desenidir. Ex post facto araştırma olarak da adlandırılır.

Deneysel müdahale öncesi ve sonrası ölçüm yaparak değişimi belirlemeyi amaçlayan deneysel desen türüdür. Müdahalenin etkisini değerlendirmek için yaygın olarak kullanılır.

Katılımcıların deney ve kontrol gruplarına rastgele atanması işlemidir. Gruplar arası sistematik farkları en aza indirerek iç geçerliği artırır.

Ön testin etkisini kontrol altına almak için iki deney ve iki kontrol grubu kullanan deneysel desendir. En güçlü deneysel desen türlerinden biridir.

Bir grubun özelliklerini, görüşlerini veya davranışlarını betimlemeyi amaçlayan nicel araştırma desenidir. Genellikle anketler aracılığıyla geniş örneklemlerden veri toplanır.

Bir veya az sayıda katılımcıyla yürütülen, müdahalenin etkisinin bireysel düzeyde ayrıntılı olarak incelendiği deneysel araştırma desenidir.

Katılımcıların gruplara rastgele atanamadığı, mevcut gruplar üzerinde yürütülen deneysel araştırma desenidir. Eğitim araştırmalarında sınıflar bozulamadığı için sıkça tercih edilir.

Araştırmanın amacına uygun, bilgi açısından zengin vakaların kasıtlı olarak seçildiği nitel örnekleme yöntemidir. Araştırma sorusuna en iyi yanıt verecek katılımcılar bilinçli olarak belirlenir.

Bireylerin yaşam deneyimlerini ve hikayelerini kronolojik sırayla inceleyerek anlam oluşturmayı amaçlayan nitel araştırma desenidir.

Yazılı, görsel veya dijital dokümanların sistematik olarak incelenmesi ve yorumlanmasıdır. Birincil veya ikincil kaynaklardan veri elde etmek için kullanılır.

Bir veya birkaç vakayı kendi gerçek bağlamında derinlemesine ve bütüncül olarak inceleyen nitel araştırma desenidir. Nasıl ve neden sorularına yanıt aramak için idealdir.

Bir kültürel grubun paylaştığı değerleri, inançları, davranışları ve dili uzun süreli alan çalışmasıyla inceleyen nitel araştırma desenidir. Katılımcı gözlem temel veri toplama yöntemidir.

Uygulamadaki bir sorunu çözmek veya mevcut durumu iyileştirmek amacıyla uygulayıcıların kendi pratiğini sistematik olarak incelediği araştırma desenidir. Döngüsel bir planlama-uygulama-değerlendirme süreci izler.

Bireylerin belirli bir olguyu veya deneyimi nasıl algıladıklarını ve anlamlandırdıklarını derinlemesine inceleyen nitel araştırma desenidir. Yaşanmış deneyimlerin özüne ulaşmayı amaçlar.

Verilerden sistematik olarak teori geliştirmeyi amaçlayan nitel araştırma desenidir. Veri toplama ve analiz eş zamanlı yürütülerek veriye dayalı bir kuram oluşturulur.

Metin, görüntü veya ses gibi nitel verilerin sistematik olarak kodlanarak kategorilere ayrılması ve yorumlanması sürecidir. Hem nicel hem de nitel yaklaşımla uygulanabilir.

Mevcut katılımcıların araştırmacıyı yeni katılımcılara yönlendirmesiyle örneklemin genişletildiği örnekleme yöntemidir. Ulaşılması güç popülasyonlar için etkilidir.

Araştırmacının incelediği grubun doğal ortamına katılarak veri topladığı nitel veri toplama yöntemidir. Etnografik araştırmaların temel tekniğidir.

Belirli bir konuda 6-12 kişilik küçük bir grubun moderatör eşliğinde tartışma yaparak veri ürettiği nitel veri toplama tekniğidir. Grup dinamiğinden yararlanarak zengin veri elde edilir.

Dilin kullanımını ve dilin toplumsal bağlamda nasıl anlam ürettiğini inceleyen nitel analiz yöntemidir. Metin ve konuşmalardaki güç ilişkileri ve ideolojik yapılar analiz edilir.

Nitel verilerdeki örüntüleri (temaları) sistematik olarak tanımlama, analiz etme ve raporlama yöntemidir. Kodlamadan temalara ulaşarak verideki anlamları ortaya çıkarır.

Gömülü teori araştırmalarında, gelişen teorinin yönlendirmesiyle yeni veri kaynaklarının seçildiği örnekleme stratejisidir. Veri doygunluğuna ulaşılana kadar sürer.

İkiden fazla grubun ortalamalarını karşılaştırmak için kullanılan parametrik istatistiksel testtir. Varyans analizi olarak da bilinir; gruplar arası farkın anlamlılığını değerlendirir.

Regresyon analizinde bağımsız değişkenler arasında yüksek korelasyon olması durumudur. Sonuçların güvenirliğini düşürür ve katsayıların yorumlanmasını zorlaştırır.

İstatistiksel olarak anlamlı bulunan bir farkın veya ilişkinin pratikteki büyüklüğünü gösteren ölçüdür. p değerinden bağımsız olarak sonucun anlamlılığını değerlendirir.

İlişkili üç veya daha fazla grubun ortanca değerlerini karşılaştıran parametrik olmayan testtir. Tekrarlı ölçümlerde tek yönlü ANOVA'nın parametrik olmayan karşılığıdır.

Popülasyon parametresinin belirli bir olasılıkla içinde bulunacağı tahmin edilen değer aralığıdır. Genellikle %95 güven düzeyinde rapor edilir.

Kategorik değişkenler arasındaki ilişkiyi veya gözlenen frekansların beklenen frekanslardan farkını test eden parametrik olmayan istatistiksel testtir.

İkiden fazla bağımsız grubun ortanca değerlerini karşılaştıran parametrik olmayan testtir. Tek yönlü ANOVA'nın parametrik olmayan karşılığıdır.

Bağımlı değişkenin kategorik olduğu durumlarda bağımsız değişkenlerin etkisini inceleyen regresyon modelidir. İkili sonuçları (evet/hayır) tahmin etmek için kullanılır.

İki bağımsız grubun ortanca değerlerini karşılaştıran parametrik olmayan testtir. Bağımsız örneklemler t-testinin parametrik olmayan alternatifidir.

Yeterince büyük örneklem boyutlarında örneklem ortalamalarının dağılımının, popülasyonun dağılımından bağımsız olarak normale yaklaşacağını belirten teoremdir.

Verilerin ortalamanın etrafında simetrik ve çan eğrisi biçiminde dağıldığı olasılık dağılımıdır. Birçok parametrik testin temel varsayımlarından biridir.

Sıfır hipotezi doğruyken, gözlenen veya daha uç bir sonucun elde edilme olasılığıdır. Genellikle 0.05'ten küçük olduğunda istatistiksel olarak anlamlı kabul edilir.

İki sürekli değişken arasındaki doğrusal ilişkinin yönünü ve gücünü -1 ile +1 arasında ölçen parametrik korelasyon katsayısıdır.

Bir veya daha fazla bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisini modelleyen ve tahmin etmeye yarayan istatistiksel yöntemdir.

İstatistiksel hesaplamalarda serbestçe değişebilen değerlerin sayısını ifade eden kavramdır. Test istatistiğinin anlamlılığını belirlemede kullanılır.

Sıralama düzeyinde ölçülmüş iki değişken arasındaki ilişkiyi belirleyen parametrik olmayan korelasyon katsayısıdır. Pearson korelasyonunun sıralama verisine uygun alternatifidir.

Veri noktalarının aritmetik ortalamadan ne kadar uzaklaştığını gösteren yaygınlık ölçüsüdür. Varyansın kareköküdür ve verinin dağılım genişliğini ifade eder.

İki grubun ortalamalarının istatistiksel olarak anlamlı şekilde farklı olup olmadığını test eden parametrik testtir. Bağımsız ve bağımlı örneklem olmak üzere iki türü vardır.

Veri noktalarının ortalamadan sapmalarının karelerinin ortalamasıdır. Verilerin ortalama etrafındaki dağılım derecesini sayısal olarak ifade eder.

İki ilişkili grubun ortanca değerlerini karşılaştıran parametrik olmayan testtir. Bağımlı örneklemler t-testinin parametrik olmayan alternatifidir.

Araştırma amacına en uygun bireylerin veya durumların araştırmacı tarafından bilinçli olarak seçildiği olasılıksız örnekleme yöntemidir.

Evrendeki her bireyin örnekleme seçilme şansının eşit ve bağımsız olduğu olasılıklı örnekleme yöntemidir. En temel ve ideal örnekleme tekniğidir.

Araştırmanın genellenmek istendiği, araştırma kapsamında tanımlanan tüm bireylerin veya nesnelerin oluşturduğu bütündür. Popülasyon olarak da adlandırılır.

Ulaşılan katılımcılar aracılığıyla yeni katılımcılara ulaşmayı temel alan zincirleme örnekleme yöntemidir. Erişimi zor gruplarla çalışırken tercih edilir.

Araştırmacının en kolay ulaşabileceği bireylerin örnekleme dahil edildiği olasılıksız örnekleme yöntemidir. Pratik ancak genellenebilirliği sınırlı bir yöntemdir.

Evrenin doğal kümelere ayrılarak bu kümelerden rastgele seçim yapıldığı olasılıklı örnekleme yöntemidir. Coğrafi olarak dağınık evrenler için uygundur.

Araştırılan olguyla ilgili farklı bakış açılarını ve çeşitliliği yansıtacak şekilde katılımcıların seçildiği amaçlı örnekleme stratejisidir.

Araştırmacının belirlediği belirli ölçütleri karşılayan bireylerin örnekleme dahil edildiği amaçlı örnekleme stratejisidir.

Evreni temsil etmek üzere belirli yöntemlerle seçilen alt kümedir. Araştırmanın doğrudan üzerinde yürütüldüğü birey veya nesneler topluluğudur.

Araştırmaya dahil edilen katılımcı veya gözlem birimlerinin sayısıdır. Yeterli örneklem büyüklüğü, sonuçların güvenirliği ve genellenebilirliği için kritik öneme sahiptir.

Evren listesinden belirli aralıklarla bireylerin seçildiği olasılıklı örnekleme yöntemidir. Rastgele bir başlangıç noktası belirlendikten sonra her k. birey seçilir.

Evrenin belirli özelliklere göre alt gruplara (tabakalara) ayrılarak her tabakadan orantılı veya orantısız olarak örneklem seçildiği yöntemdir.

Araştırmacının saha çalışması sırasında yaptığı gözlem, duygu, düşünce ve deneyimlerini kaydettiği yazılı notlardır. Nitel araştırmalarda veri kaynağı olarak kullanılır.

Katılımcıların yazılı sorulara yanıt vererek bilgi sağladığı yapılandırılmış veri toplama aracıdır. Geniş örneklemlerden standart veri toplamak için kullanılır.

Araştırma konusuyla ilgili mevcut yazılı, görsel veya dijital belgelerin sistematik olarak incelenmesi ve veri kaynağı olarak kullanılmasıdır.

Bireylerin belirli özelliklerini, ilgi alanlarını veya davranış örüntülerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş standart veri toplama aracıdır. Kişilik, ilgi ve tutum envanterleri yaygındır.

Araştırmacının katılımcılarla yüz yüze veya uzaktan sözel iletişim kurarak veri topladığı nitel veri toplama yöntemidir. Derinlemesine bilgi elde etmek için kullanılır.

Araştırmacının davranışları, olayları veya durumları doğal ortamda sistematik olarak izleyerek kaydettiği veri toplama yöntemidir.

Katılımcıların bir ifadeye katılma derecelerini genellikle 5 veya 7 puanlık bir ölçek üzerinde belirttiği tutum ölçme aracıdır. Kesinlikle katılmıyorum ile kesinlikle katılıyorum arasında derecelendirilir.

Doğrudan gözlenemeyen psikolojik ya da sosyal yapıları (tutum, motivasyon, kaygı vb.) ölçmek için geliştirilmiş standart madde setlerinden oluşan veri toplama aracıdır.

Performansı veya ürünü değerlendirmek için belirli ölçütlere göre oluşturulmuş derecelendirme rehberidir. Puanlama güvenirliğini artırmak için kullanılır.

Araştırmacının incelediği grubun günlük yaşamına aktif olarak katılarak sistematik veri topladığı gözlem türüdür. Araştırmacı hem katılımcı hem gözlemci rolündedir.

Görüşme ve odak grup gibi nitel veri toplama süreçlerinde katılımcıların sözel ifadelerinin kaydedilmesidir. Verilerin eksiksiz aktarımı ve yazıya dökülmesi için kullanılır.

Bireylerin bilgi, beceri veya yetenek düzeylerini ölçmek amacıyla standart koşullarda uygulanan sorular veya görevler bütünüdür.

Önceden belirlenmiş soruların olmadığı, görüşmenin konuşmanın akışına göre şekillendiği esnek görüşme türüdür. Derinlemesine keşif için kullanılır.

Soruların önceden belirlendiği ve her katılımcıya aynı sırada sorulduğu standart görüşme türüdür. Yanıtlar arası karşılaştırma kolaylığı sağlar.

Ana soruların önceden belirlendiği ancak ek sorularla derinleşme imkanı tanıyan esnek görüşme türüdür. Nitel araştırmalarda en yaygın kullanılan görüşme biçimidir.

Ölçek maddelerinin iç tutarlılığını gösteren güvenirlik katsayısıdır. 0 ile 1 arasında değer alır ve genellikle 0.70 üzeri kabul edilebilir güvenirlik olarak yorumlanır.

Çok sayıda değişken arasındaki ilişkileri inceleyerek daha az sayıda temel faktörü ortaya çıkaran istatistiksel yöntemdir. Ölçek geliştirmede yapı geçerliği için kullanılır.

Bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı özelliği doğru ve tam olarak ölçme derecesidir. Kapsam, yapı ve ölçüt geçerliği olmak üzere farklı türleri vardır.

Bir ölçme aracının tutarlı ve kararlı sonuçlar üretme derecesidir. Aynı ölçme tekrar edildiğinde benzer sonuçlar elde edilmesi beklenir.

Ölçme aracının ölçmek istediği özelliği yeterince temsil edip etmediğini belirleyen geçerlik türüdür. Genellikle uzman görüşüyle değerlendirilir.

Ölçekteki her bir maddenin ayırt edicilik ve güçlük düzeyini değerlendiren istatistiksel süreçtir. Zayıf maddelerin belirlenmesi ve çıkarılması için kullanılır.

Psikolojik veya sosyal bir yapıyı ölçmek için madde yazma, uzman görüşü alma, pilot uygulama, geçerlik ve güvenirlik analizi aşamalarını içeren sistematik süreçtir.

Ölçme aracından elde edilen puanların dış bir ölçütle (kriter) olan ilişkisini gösteren geçerlik türüdür. Eş zamanlı ve yordama geçerliği olarak iki türü vardır.

Örneklem istatistiğinin popülasyon parametresinden beklenen sapma miktarını gösteren ölçüdür. Tahminlerin kesinliğini değerlendirmek için kullanılır.

Aynı ölçme aracının aynı gruba belirli bir zaman aralığıyla iki kez uygulanarak tutarlılığın değerlendirildiği güvenirlik belirleme yöntemidir.

Ölçme aracının teorik olarak tanımlanan yapıyı (konstruktı) gerçekten ölçüp ölçmediğini belirleyen geçerlik türüdür. Faktör analizi ile değerlendirilir.

Ölçek maddelerinin iki eşit yarıya bölünerek iki yarının puanları arasındaki korelasyonun hesaplandığı güvenirlik belirleme yöntemidir. Tek uygulama ile güvenirlik tahmini sağlar.

Katılımcıların kimlik bilgilerinin araştırmacı dahil hiç kimse tarafından bilinmemesi veya verilerle eşleştirilememesi durumudur. Gizlilikten farklı olarak kimlik tamamen belirsizdir.

Araştırma sürecinde uyulması gereken ahlaki ilke ve kurallar bütünüdür. Katılımcıların haklarının korunmasını ve bilimsel dürüstlüğün sağlanmasını kapsar.

Katılımcıların araştırmanın amacı, süreci, riskleri ve hakları hakkında bilgilendirilmesinin ardından gönüllü olarak katılım onayı vermesidir. Araştırma etiğinin temel taşlarından biridir.

Araştırma projelerini etik ilkelere uygunluk açısından değerlendiren ve onaylayan kurumsal kuruluştur. Katılımcıların haklarını ve refahını korumayı amaçlar.

Katılımcıların kimlik bilgilerinin ve verdikleri yanıtların araştırmacı tarafından bilinmekle birlikte üçüncü kişilerle paylaşılmamasıdır.

Katılımcıların araştırmaya herhangi bir baskı, zorlama veya teşvik olmadan kendi iradesiyle katılması ilkesidir. Katılımcılar istedikleri zaman araştırmadan çekilebilir.

Başkalarının fikir, ifade veya çalışmalarını kaynak göstermeden kendi çalışmasıymış gibi sunma eylemidir. Bilimsel etik ihlallerinin en yaygın ve ciddi biçimlerinden biridir.

Araştırmada toplanan verilerin yetkisiz erişime karşı korunması ve yalnızca araştırma amaçlı kullanılmasını sağlayan ilkedir.

Araştırma verilerinin belirli bir süre boyunca güvenli koşullarda muhafaza edilmesi gerekliliğini ifade eden etik ilkedir. Araştırmanın doğrulanabilirliği ve tekrarlanabilirliği için önemlidir.

Araştırmada gerçekte toplanmamış verilerin uydurulması veya mevcut verilerin kasıtlı olarak değiştirilmesidir. En ağır bilimsel suistimal türlerinden biridir.

Araştırmanın katılımcılara fiziksel, psikolojik, sosyal veya ekonomik herhangi bir zarar vermemesi gerektiğini ifade eden temel etik ilkedir.