Deneysel Araştırma Tasarımı: Kontrol Grupları, Rastgele Atama ve Değişken Kontrolü

Deneysel araştırma, değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkilerini belirlemenin en güçlü yöntemidir. Bu yöntemde araştırmacı, bağımsız değişkeni kontrollü olarak manipüle eder ve bağımlı değişken üzerindeki etkisini gözlemler.

Deneyin Temel Bileşenleri

• Bağımsız değişken (IV): Araştırmacının manipüle ettiği değişken
• Bağımlı değişken (DV): Ölçülen sonuç değişkeni
• Deney grubu: Bağımsız değişkenin uygulandığı grup
• Kontrol grubu: Bağımsız değişkenin uygulanmadığı karşılaştırma grubu

Temel Deneysel Tasarımlar

1. Gruplar Arası Tasarım (Between-Subjects)

Her katılımcı yalnızca bir koşula atanır. Farklı gruplar farklı koşullara maruz kalır.

Avantajları:

• Bir koşulun diğerini etkileme riski (sıra etkisi) yoktur
• Her katılımcı yalnızca bir kez test edilir — daha az yorulma

Dezavantajları:

• Daha fazla katılımcı gerektirir
• Bireysel farklılıklar sonuçları bulandırabilir

2. Grup İçi Tasarım (Within-Subjects / Tekrarlı Ölçümler)

Her katılımcı tüm koşullara maruz kalır. Her birey kendi kontrolüdür.

Avantajları:

• Bireysel farklılıklar kontrol edilir
• Daha az katılımcı yeterlidir
• İstatistiksel güç daha yüksektir

Dezavantajları:

• Sıra etkisi (order effect): İlk koşul ikincisini etkileyebilir
• Öğrenme etkisi: Katılımcılar görevi tekrar ettikçe gelişebilir
• Yorulma etkisi: Performans zamanla düşebilir

Dengeleme (counterbalancing): Sıra etkisini kontrol etmek için, katılımcıların yarısı A-B sırasıyla, diğer yarısı B-A sırasıyla test edilir.

3. Faktöriyel Tasarım

İki veya daha fazla bağımsız değişkenin aynı anda incelendiği tasarımdır. Hem ana etkileri hem de etkileşim etkilerini ortaya çıkarır.

Örnek: 2 × 2 faktöriyel tasarım — Öğretim yöntemi (geleneksel/yeni) × Sınıf büyüklüğü (küçük/büyük) → 4 koşul

Etkileşim etkisi: Bir bağımsız değişkenin etkisinin diğer bağımsız değişkenin düzeyine göre değişmesidir. Örneğin, yeni yöntem küçük sınıflarda etkili ancak büyük sınıflarda etkisiz olabilir.

Deneysel Kontrol Yöntemleri

Rastgele Atama (Random Assignment)

Katılımcıların deney ve kontrol gruplarına şans eseri atanmasıdır. Bu, grupların başlangıçta eşdeğer olmasını sağlar ve karıştırıcı değişkenlerin etkisini minimize eder.

Not: Rastgele atama ile rastgele örnekleme farklıdır:

• Rastgele örnekleme: Evrenden katılımcı seçme yöntemi → dış geçerliği artırır
• Rastgele atama: Katılımcıları gruplara yerleştirme yöntemi → iç geçerliği artırır

Eşleştirme (Matching)

Belirli özelliklere göre eşdeğer katılımcı çiftleri oluşturulur ve her çiftten biri deney, diğeri kontrol grubuna atanır.

Sabit Tutma (Holding Constant)

Potansiyel karıştırıcı değişkenlerin tüm koşullarda aynı tutulmasıdır. Örneğin, tüm testlerin aynı günün aynı saatinde yapılması.

İç ve Dış Geçerlik

İç Geçerlik

Bağımlı değişkendeki değişimin gerçekten bağımsız değişkenden kaynaklandığından emin olma derecesidir. İç geçerliğe yönelik tehditler:

• Olgunlaşma: Katılımcıların deney süresince doğal olarak değişmesi
• Tarih etkisi: Deney sırasında gerçekleşen dış olaylar
• Test etkisi: Ön testin son testi etkilemesi
• Seçim yanlılığı: Grupların başlangıçta eşdeğer olmaması
• Kayıp (attrition): Katılımcıların çalışmadan ayrılması

Dış Geçerlik

Bulguların laboratuvar dışına genellenebilme derecesidir. Yüksek kontrol genellikle dış geçerliği düşürür (yapaylık paradoksu).

Plasebo Etkisi ve Kör Tasarımlar

Plasebo Etkisi

Katılımcıların tedavi aldıklarına inanmalarının, tedavinin kendisinden bağımsız olarak olumlu etkiler yaratmasıdır. Bu nedenle ilaç çalışmalarında plasebo grubu kullanılır.

Tek Kör Tasarım

Katılımcılar hangi grupta olduklarını bilmezler.

Çift Kör Tasarım

Ne katılımcılar ne de ölçüm yapan araştırmacılar hangi grubun deney, hangisinin kontrol grubu olduğunu bilir. Bu, hem katılımcı beklentilerini hem de araştırmacı yanlılığını kontrol eder.

Deneysel araştırma, nedensellik belirlemek için altın standart olmaya devam etmektedir. Ancak güçlü bir deney tasarımı; rastgele atama, uygun kontrol grupları ve potansiyel tehditlere karşı önlemlerin dikkatlice planlanmasını gerektirir.