Geçerlik Türleri: Yapı, İçerik ve Ölçüt Geçerliği

Geçerlik, bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı şeyi gerçekten ölçüp ölçmediğini ifade eden temel bir psikometrik kavramdır. Bir ölçek güvenilir olabilir ancak geçerli olmayabilir; bu nedenle geçerlik, ölçme kalitesinin en kritik göstergesidir.

Geçerlik ve Güvenirlik İlişkisi

Geçerlik ve güvenirlik arasındaki ilişkiyi anlamak için okçuluk benzetmesi sıklıkla kullanılır:

• Güvenilir ve geçerli: Oklar hedefin merkezinde ve birbirine yakın (tutarlı ve doğru)
• Güvenilir ama geçersiz: Oklar birbirine yakın ama hedefin dışında (tutarlı ama yanlış)
• Güvenilir değil, geçerli değil: Oklar dağınık ve hedefin dışında (tutarsız ve yanlış)
• Güvenilir değil ama geçerli olamaz: Güvenirlik geçerliğin ön koşuludur

"Geçerlik bir ölçeğin sabit bir özelliği değildir; belirli bir amaç, belirli bir grup ve belirli bir bağlam için değerlendirilir. Bir ölçek bir amaç için geçerli olabilirken, farklı bir amaç için geçerli olmayabilir." — Samuel Messick

Geçerlik Türleri

1. Görünüş Geçerliği (Face Validity)

Ölçeğin, yüzeysel olarak ölçmek istediği şeyi ölçüyor gibi görünmesidir. En zayıf geçerlik kanıtıdır çünkü öznel bir değerlendirmeye dayanır. Ancak katılımcıların ölçeği ciddiye alması ve motivasyonlarını koruması açısından önemlidir.

• Uzmanlar ve hedef kitleden kişiler tarafından değerlendirilir
• Ölçeğin uygulanabilirliğini artırır
• Tek başına yeterli geçerlik kanıtı olarak kabul edilmez

2. İçerik Geçerliği (Content Validity)

Ölçekteki maddelerin, ölçülmek istenen yapının tüm önemli boyutlarını yeterince kapsayıp kapsamadığını değerlendirir. Uzman görüşüne dayanır.

İçerik Geçerliği Belirleme Süreci

1. Yapının tanımlanması: Ölçülecek yapının kavramsal çerçevesini net biçimde belirleyin
2. Madde havuzu oluşturma: Yapının tüm boyutlarını kapsayan geniş bir madde havuzu yazın
3. Uzman paneli oluşturma: Alanında uzman 5-10 kişiden oluşan bir panel kurun
4. Uzman değerlendirmesi: Her maddenin ilgili yapıyı ne kadar temsil ettiğini derecelendirin
5. İçerik Geçerliği Oranı (CVR) ve İndeksi (CVI) hesaplama: Lawshe veya benzeri yöntemlerle sayısal değer elde edin

Uzman Sayısı	Minimum CVR Değeri
5	0.99
7	0.99
10	0.62
15	0.49
20	0.42

3. Ölçüt Geçerliği (Criterion Validity)

Ölçeğin, dışsal bir ölçütle ilişkisini inceler. İki alt türü vardır:

a) Eşzamanlı (Concurrent) Geçerlik

Ölçek puanları ile aynı anda uygulanan bir ölçüt arasındaki ilişkidir. Örneğin, yeni geliştirilen bir depresyon ölçeğinin Beck Depresyon Envanteri ile korelasyonu eşzamanlı geçerlik kanıtıdır.

b) Yordamsal (Predictive) Geçerlik

Ölçek puanlarının gelecekteki bir sonucu ne kadar iyi tahmin ettiğini gösterir. Örneğin, üniversite giriş sınavı puanının akademik başarıyı yordaması yordamsal geçerlik kanıtıdır.

4. Yapı Geçerliği (Construct Validity)

En kapsamlı ve en önemli geçerlik türüdür. Ölçeğin, kuramsal olarak tanımlanan yapıyı gerçekten ölçüp ölçmediğini çok yönlü kanıtlarla değerlendirir.

a) Yakınsak (Convergent) Geçerlik

Ölçeğin, aynı veya benzer yapıları ölçen diğer ölçeklerle yüksek korelasyon göstermesidir. Örneğin, yeni bir motivasyon ölçeğinin mevcut motivasyon ölçekleriyle yüksek ilişki göstermesi.

b) Ayırt Edici (Discriminant) Geçerlik

Ölçeğin, farklı yapıları ölçen ölçeklerle düşük korelasyon göstermesidir. Örneğin, bir zeka testinin kişilik ölçeği ile düşük korelasyona sahip olması.

c) Bilinen Gruplar Geçerliği

Ölçeğin, kuramsal olarak farklı olması beklenen grupları birbirinden ayırt edebilmesidir. Örneğin, kaygı ölçeğinin klinik tanı almış bireyleri sağlıklı bireylerden anlamlı düzeyde ayırt edebilmesi.

Faktör Analizi ve Yapı Geçerliği

Faktör analizi, yapı geçerliğinin en güçlü kanıtlarından birini sağlar:

Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA)

• Ölçeğin kaç boyuttan oluştuğunu keşfetmek için kullanılır
• KMO değeri ≥ 0.60 ve Bartlett testi p < .05 olmalıdır
• Faktör yükü ≥ 0.30 olan maddeler ilgili faktöre atanır
• Açıklanan toplam varyans %50 ve üzeri olmalıdır

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA)

• Kuramsal olarak belirlenen faktör yapısını doğrulamak için kullanılır
• Model uyum indeksleri değerlendirilir: χ²/sd < 3, RMSEA < .08, CFI > .90, GFI > .90
• Yapısal eşitlik modellemesi çerçevesinde uygulanır

Geçerliğe Yönelik Tehditler

1. Yapı yetersiz temsili: Ölçek, yapının yalnızca bir kısmını ölçüyor
2. Yapı ile ilgisiz varyans: Ölçülen yapı dışında başka faktörler puanları etkiliyor
3. Yöntem etkisi: Ölçme yöntemi sonuçları sistematik olarak etkiliyor
4. Kültürel yanlılık: Ölçek farklı kültürlerde farklı anlamlara geliyor
5. Sosyal istenirlik: Katılımcılar gerçek tutumları yerine sosyal olarak kabul gören yanıtları veriyor

Sonuç

Geçerlik, bir ölçme aracının bilimsel değerinin en temel göstergesidir. Araştırmacılar, ölçek geliştirirken veya mevcut bir ölçeği kullanırken birden fazla geçerlik kanıtı sunmalıdır. İçerik geçerliği için uzman görüşü, yapı geçerliği için faktör analizi ve ölçüt geçerliği için dışsal ölçütlerle karşılaştırma birlikte kullanıldığında, ölçme aracının geçerliğine ilişkin güçlü kanıtlar elde edilmiş olur.