Yarı-Deneysel Tasarımlar: Doğal Deneyler ve Uygulamalı Araştırma

Araştırma dünyasında her zaman ideal deneysel koşullar sağlanamaz. Etik, pratik veya lojistik nedenlerle katılımcıların koşullara seçkisiz olarak atanması mümkün olmayabilir. Bu durumda yarı-deneysel tasarımlar (quasi-experimental designs) devreye girer. Bu tasarımlar, gerçek deneylerin mantığını mümkün olduğunca korurken, seçkisiz atama olmaksızın nedensel çıkarımlar yapmaya çalışır.

Neden Seçkisiz Atama Her Zaman Mümkün Değildir?

Seçkisiz atamanın yapılamadığı başlıca durumlar şunlardır:

Etik kısıtlamalar: Katılımcıları zararlı koşullara (örneğin sigara içme, stres) seçkisiz olarak atamak etik açıdan kabul edilemez.
Doğal gruplar: Cinsiyet, yaş, sosyoekonomik düzey gibi değişkenler deneysel olarak manipüle edilemez.
Eğitim ortamları: Okullarda öğrenciler sınıflara önceden atanmıştır; mevcut sınıfları bozmak genellikle mümkün değildir.
Program değerlendirmeleri: Bir eğitim programı veya politika belirli bir gruba zaten uygulanmıştır.
Doğal olaylar: Deprem, salgın, yasal düzenleme gibi olaylar araştırmacının kontrolünde değildir.

Eşleştirilmemiş Kontrol Grubu Tasarımı (Nonequivalent Control Group Design)

En yaygın kullanılan yarı-deneysel tasarımdır. Mevcut gruplar (örneğin sınıflar, bölümler, hastane servisleri) deney ve kontrol grubu olarak belirlenir. Her iki gruba da ön test ve son test uygulanır.

Tasarımın yapısı:

Grup	Ön Test	Müdahale	Son Test
Deney Grubu	O₁	X	O₂
Kontrol Grubu	O₃	—	O₄

Bu tasarımda en kritik soru şudur: İki grup başlangıçta ne kadar benzeriyor? Ön test puanları gruplar arasında benzer olduğunda, iç geçerlik güçlenir. Ancak gruplar başlangıçta farklıysa, son test farkının müdahaleden mi yoksa başlangıç farklılığından mı kaynaklandığını belirlemek zorlaşır.

Kesintili Zaman Serisi Tasarımı (Interrupted Time Series Design)

Bu tasarımda, bir müdahale veya olay öncesinde ve sonrasında çok sayıda ölçüm alınır. Zaman serisi, müdahalenin eğilimi (trend), düzeyi (level) veya değişkenliği (variability) nasıl değiştirdiğini gösterir.

Tipik uygulama alanları:

Politika değerlendirmesi: Yeni bir trafik kuralının kaza oranlarına etkisi (kural öncesi 12 ay, kural sonrası 12 ay verisi)
Sağlık müdahaleleri: Sigara yasağının hastane başvurularına etkisi
Eğitim reformları: Müfredat değişikliğinin sınav başarısına etkisi

Kesintili zaman serisinin gücü, olgunlaşma ve tarihsel tehditler gibi iç geçerlik sorunlarını kısmen kontrol edebilmesidir. Müdahale öncesindeki eğilim açıkça görüldüğünde, müdahale sonrasındaki değişimin bu eğilimden sapıp sapmadığı değerlendirilebilir. Kontrol grubu eklendiğinde tasarımın gücü daha da artar.

Regresyon Süreksizliği Tasarımı (Regression Discontinuity Design)

Regresyon süreksizliği, katılımcıların belirli bir kesim noktasına (cut-off) göre gruplara ayrıldığı bir yarı-deneysel tasarımdır. Örneğin, bir burs programı 80 puan ve üzeri alan öğrencilere veriliyorsa, 80 puan kesim noktasının hemen altındaki ve üstündeki öğrenciler karşılaştırılır.

Bu tasarımın güçlü yanı, atama mekanizmasının bilinmesi ve ölçülebilir olmasıdır. Kesim noktası etrafındaki süreksizlik (discontinuity), müdahalenin nedensel etkisine güçlü bir kanıt sağlar. Ekonometri ve eğitim politikası araştırmalarında yaygın olarak kullanılır.

İç Geçerlik Tehditleri

Yarı-deneysel tasarımlarda seçkisiz atama yapılmadığından, aşağıdaki iç geçerlik tehditleri özellikle önem kazanır:

Seçim yanlılığı: Gruplar başlangıçta farklı olabilir ve bu farklılıklar sonuçları etkiler.
Seçim-olgunlaşma etkileşimi: Gruplar farklı hızlarda doğal değişim gösterebilir.
Ortalamaya dönüş (regression to the mean): Uç puanlara sahip gruplar, müdahaleden bağımsız olarak ortalamaya doğru kayma eğilimindedir.
Ayrılma (attrition): Gruplardan farklı oranlarda veya farklı özelliklerdeki katılımcıların çalışmayı terk etmesi.
Yayılma ve bulaşma: Deney grubundaki müdahalenin etkisinin kontrol grubuna sızması.

Doğal Deneyler (Natural Experiments)

Doğal deneyler, doğanın veya toplumsal olayların yarattığı doğal manipülasyonlardan yararlanır. Araştırmacı herhangi bir müdahalede bulunmaz; sadece doğal olarak oluşan koşulları gözlemler. Hollanda kıtlığı (1944-45) üzerine yapılan araştırmalar, prenatal açlığın yaşam boyu sağlık üzerindeki etkilerini ortaya koyan klasik doğal deney örnekleridir.

Program Değerlendirme

Yarı-deneysel tasarımlar, eğitim programlarının, sosyal politikaların ve sağlık müdahalelerinin etkinliğini değerlendirmek için yaygın olarak kullanılır. Program değerlendirmede araştırmacının karşılaştığı tipik zorluklar şunlardır: katılımcıların gönüllü olması (seçim yanlılığı), programın belirli gruplara yönelik olması (atama sınırlılığı) ve kontrol grubu oluşturmanın etik kaygılar yaratması.

Sonuç: Yarı-deneysel tasarımlar, gerçek deneylerin yapılamadığı durumlarda nedensel çıkarımlar için en iyi alternatiflerdir. Tehditleri tanımak ve bunları azaltmak için birden fazla strateji kullanmak, sonuçların güvenilirliğini artırır.