Sağlık Okuryazarlığı Araştırmaları: Ölçme Araçları ve Müdahale Çalışmaları

Sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlıkla ilgili bilgileri edinme, anlama, değerlendirme ve kullanma kapasitesini ifade eden çok boyutlu bir kavramdır. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre sağlık okuryazarlığı, bireylerin sağlıklarını korumak ve geliştirmek için bilinçli kararlar almalarını sağlayan bilişsel ve sosyal becerilerin bütünüdür. Bu makale, sağlık okuryazarlığı araştırmalarında kullanılan ölçme araçlarını, müdahale çalışmalarını ve güncel araştırma eğilimlerini kapsamlı olarak incelemektedir.

Sağlık Okuryazarlığının Kavramsal Çerçevesi

Nutbeam'in Üç Düzey Modeli

Don Nutbeam (2000), sağlık okuryazarlığını üç düzeyde kavramsallaştırmıştır:

1. Fonksiyonel sağlık okuryazarlığı: Sağlık bilgilerini okuma ve yazma becerisi. Reçeteleri anlama, randevu formlarını doldurma gibi temel beceriler bu düzeye girer
2. Etkileşimli (iletişimsel) sağlık okuryazarlığı: Sağlık bilgilerini anlama, farklı kaynaklardan bilgi edinme ve sağlık profesyonelleriyle etkili iletişim kurma
3. Eleştirel sağlık okuryazarlığı: Sağlık bilgilerini eleştirel olarak analiz etme, sağlığın sosyal belirleyicilerini anlama ve toplumsal düzeyde sağlık savunuculuğu yapma

HLS-EU Kavramsal Modeli

Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Konsorsiyumu, sağlık okuryazarlığını dört bilgi işleme yetkinliği (erişme, anlama, değerlendirme, uygulama) ve üç sağlık alanı (sağlık hizmeti, hastalık önleme, sağlığı geliştirme) çerçevesinde tanımlayan 12 boyutlu bir matris modeli geliştirmiştir. Bu model, sağlık okuryazarlığının kapsamlı ve çok boyutlu doğasını yansıtır.

Sağlık Okuryazarlığı Ölçme Araçları

TOFHLA (Test of Functional Health Literacy in Adults)

Parker ve arkadaşları (1995) tarafından geliştirilen TOFHLA, yetişkinlerin fonksiyonel sağlık okuryazarlığını ölçen en yaygın kullanılan araçlardan biridir. İki alt testten oluşur:

• Okuma anlama: Sağlıkla ilgili metinlerdeki boşlukların doldurulması (cloze prosedürü). Hastane randevu formu, ilaç prospektüsü ve hasta hakları belgesi gibi gerçek sağlık materyalleri kullanılır
• Sayısal beceri: Reçete etiketleri, randevu saatleri ve tıbbi talimatlarla ilgili sayısal bilgilerin yorumlanması

TOFHLA puanları üç düzeye ayrılır: yetersiz (0-59), marjinal (60-74) ve yeterli (75-100) sağlık okuryazarlığı. Kısa form S-TOFHLA (36 madde, 7 dakika) klinik ortamlarda pratik bir alternatif sunar.

REALM (Rapid Estimate of Adult Literacy in Medicine)

Davis ve arkadaşları (1993) tarafından geliştirilen REALM, tıbbi terimlerin doğru telaffuz edilmesine dayalı bir hızlı tarama aracıdır. 66 tıbbi terim içerir ve uygulaması yalnızca 2-3 dakika sürer. REALM, okuma düzeyini tahmin eder ancak anlama becerisini doğrudan ölçmez. Kısa formu REALM-SF (7 madde) birinci basamak sağlık hizmetlerinde yaygın olarak kullanılmaktadır.

NVS (Newest Vital Sign)

Weiss ve arkadaşları (2005) tarafından geliştirilen NVS, bir dondurma etiketinin yorumlanmasına dayalı altı soruluk kısa bir değerlendirme aracıdır. Hem okuma anlama hem de sayısal becerileri ölçer. 3 dakikadan kısa sürede uygulanabilir ve birinci basamakta kullanıma uygundur.

HLS-EU-Q (European Health Literacy Survey Questionnaire)

Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Konsorsiyumu tarafından geliştirilen HLS-EU-Q, kapsamlı bir öz bildirim ölçeğidir. 47 maddelik uzun formu ve 16 maddelik kısa formu (HLS-EU-Q16) bulunur. Algılanan zorluk düzeyini dört dereceli Likert ölçeğiyle ölçer ve dört sağlık okuryazarlığı düzeyi belirler: yetersiz, sorunlu, yeterli ve mükemmel.

Türkiye'de Geliştirilen Ölçme Araçları

Türkiye'de sağlık okuryazarlığı araştırmaları giderek yaygınlaşmaktadır. HLS-EU-Q ve TOFHLA'nın Türkçe uyarlamaları yapılmıştır. Ayrıca Türk kültürüne ve sağlık sistemine özgü ölçme araçları da geliştirilmektedir. Sağlık Bakanlığı, ulusal sağlık okuryazarlığı düzeyini belirlemek amacıyla periyodik araştırmalar yürütmektedir.

Ölçme Araçlarının Karşılaştırması

Araç	Tür	Madde Sayısı	Süre	Ölçtüğü Boyut
TOFHLA	Performans testi	67	22 dk	Okuma anlama + sayısal
S-TOFHLA	Performans testi	36	7 dk	Okuma anlama + sayısal
REALM	Kelime tanıma	66	2-3 dk	Okuma düzeyi
NVS	Performans testi	6	3 dk	Anlama + sayısal
HLS-EU-Q47	Öz bildirim	47	15 dk	Kapsamlı, çok boyutlu
HLS-EU-Q16	Öz bildirim	16	5 dk	Genel sağlık okuryazarlığı

Müdahale Çalışmaları

Bireysel Düzey Müdahaleler

Bireysel düzey müdahaleler, bireylerin sağlık okuryazarlığı becerilerini doğrudan geliştirmeyi amaçlar:

• Sade dil (plain language) müdahaleleri: Sağlık materyallerinin okunabilirlik düzeyinin düşürülmesi, karmaşık tıbbi terimlerin günlük dile çevrilmesi
• Teach-back yöntemi: Hastalardan verilen bilgiyi kendi sözleriyle tekrar etmeleri istenerek anlama düzeyinin doğrulanması
• Görsel iletişim: Piktogramlar, infografikler ve videolar ile sağlık bilgilerinin görsel olarak sunulması
• Sağlık koçluğu: Bireysel rehberlik ve motivasyonel görüşme teknikleriyle davranış değişikliği desteği

Toplumsal Düzey Müdahaleler

Toplumsal düzey müdahaleler, sağlık okuryazarlığının toplumsal belirleyicilerine odaklanır:

• Sağlık okuryazarlığı dostu sağlık kuruluşları: Hastanelerin ve kliniklerin düşük sağlık okuryazarlığına sahip bireylerin ihtiyaçlarına uygun hale getirilmesi
• Toplum tabanlı eğitim programları: Mahalle sağlık eğitimleri, gönüllü sağlık elçileri ve akran eğitimi programları
• Medya kampanyaları: Televizyon, radyo ve sosyal medya aracılığıyla sağlık bilgisi yayılımı
• Okul tabanlı programlar: İlkokul ve ortaokul müfredatlarına sağlık okuryazarlığı becerilerinin entegrasyonu

Müdahale Çalışmalarının Etkinliği

Sistematik derlemeler ve meta-analizler, sağlık okuryazarlığı müdahalelerinin şu sonuçlar üzerinde etkili olduğunu göstermektedir:

• Hastalık bilgisinde artış ve ilaç uyumunda iyileşme
• Acil servis başvurularında ve gereksiz hastane yatışlarında azalma
• Kronik hastalık yönetiminde iyileşme (özellikle diyabet ve astım)
• Koruyucu sağlık davranışlarında artış (kanser taramaları, aşılanma)

Araştırmalar, düşük sağlık okuryazarlığının daha kötü sağlık sonuçları, daha yüksek sağlık harcamaları ve daha fazla sağlık eşitsizliği ile ilişkili olduğunu tutarlı olarak göstermektedir.

Dijital Sağlık Okuryazarlığı

Dijital çağda sağlık okuryazarlığının yeni bir boyutu olarak e-sağlık okuryazarlığı (eHealth literacy) kavramı önem kazanmıştır. Norman ve Skinner (2006) tarafından geliştirilen Lily Modeli, e-sağlık okuryazarlığını altı temel okuryazarlık türünün kesişimi olarak tanımlar: geleneksel okuryazarlık, sağlık okuryazarlığı, bilgi okuryazarlığı, bilimsel okuryazarlık, medya okuryazarlığı ve bilgisayar okuryazarlığı.

eHEALS (eHealth Literacy Scale)

Norman ve Skinner tarafından geliştirilen eHEALS, internetten sağlık bilgisi edinme becerilerini ölçen 8 maddelik bir öz bildirim ölçeğidir. Türkçe dahil birçok dile uyarlanmıştır. Ancak sosyal medya, mobil sağlık uygulamaları ve yapay zeka destekli sağlık araçlarının yaygınlaşmasıyla güncellenme ihtiyacı doğmuştur.

Dijital Sağlık Okuryazarlığı Araştırma Alanları

• Sağlık bilgisi arama davranışları: Bireylerin çevrimiçi sağlık bilgisine nasıl eriştikleri ve bu bilgiyi nasıl değerlendirdikleri
• Sağlık dezenformasyonu: Sosyal medyada yayılan yanlış sağlık bilgilerinin etkisi ve bireylerin dezenformasyonu ayırt etme becerileri
• Mobil sağlık (mHealth): Sağlık uygulamalarının kullanılabilirliği ve sağlık okuryazarlığı düzeyine göre tasarımı
• Teletıp: Uzaktan sağlık hizmeti kullanımında sağlık okuryazarlığının rolü

Araştırma Metodolojisi ve Tasarım Sorunları

Ölçme Zorlukları

Sağlık okuryazarlığı ölçümünde temel zorluklar şunlardır:

• Kavramsal belirsizlik: Farklı tanımlar ve modeller, farklı ölçme yaklaşımlarına yol açar
• Performans testleri vs. öz bildirim: Performans testleri nesnel ancak dar kapsamlı; öz bildirim ölçekleri geniş kapsamlı ancak öznel
• Kültürel uyarlama: Araçların farklı kültürlere ve sağlık sistemlerine uyarlanması
• Bağlam duyarlılığı: Genel sağlık okuryazarlığı ile hastalığa özgü okuryazarlık arasındaki fark

Araştırma Tasarımı Önerileri

Sağlık okuryazarlığı araştırmalarında kaliteyi artırmak için şu öneriler yapılmaktadır: karma yöntem tasarımlarının kullanılması, boylamsal çalışmalarla nedensellik ilişkisinin incelenmesi, toplum tabanlı katılımcı araştırma yaklaşımlarının benimsenmesi ve sağlık eşitsizlikleri perspektifinin araştırma tasarımına entegre edilmesi.

Sağlık Okuryazarlığı ve Sağlık Eşitsizlikleri

Düşük sağlık okuryazarlığı, sosyoekonomik dezavantaja sahip gruplar, yaşlılar, göçmenler ve düşük eğitim düzeyindeki bireyler arasında daha yaygındır. Bu durum, sağlık eşitsizliklerinin hem nedeni hem de sonucu olarak işlev görür. Araştırmalar, sağlık okuryazarlığının eğitim düzeyi ile sağlık sonuçları arasındaki ilişkide aracı değişken rolü oynadığını göstermektedir.

Sonuç

Sağlık okuryazarlığı araştırmaları, ölçme araçlarının geliştirilmesinden müdahale programlarının tasarlanmasına, dijital sağlık okuryazarlığından sağlık eşitsizliklerine kadar geniş bir yelpazede sürmektedir. TOFHLA, REALM, NVS ve HLS-EU-Q gibi doğrulanmış ölçme araçları, farklı bağlamlarda sağlık okuryazarlığı düzeyinin güvenilir bir şekilde değerlendirilmesini sağlar. Müdahale çalışmaları, bireysel ve toplumsal düzeyde sağlık okuryazarlığının geliştirilebileceğini kanıtlamıştır. Araştırmacılar, dijital çağın getirdiği yeni zorlukları da göz önünde bulundurarak sağlık okuryazarlığı araştırmalarını genişletmeli ve derinleştirmelidir.