Q Metodolojisi: Öznellik Araştırması, Q Sıralama ve Faktör Analizi

Q metodolojisi, öznelliğin sistematik olarak incelenmesine olanak tanıyan özgün bir araştırma yöntemidir. 1935 yılında İngiliz fizikçi-psikolog William Stephenson tarafından geliştirilen bu yöntem, bireylerin belirli bir konu hakkındaki bakış açılarını, tutumlarını ve değerlerini yapılandırılmış bir biçimde ortaya çıkarmayı amaçlar. Q metodolojisi, nicel ve nitel unsurları benzersiz bir şekilde birleştirerek karma yöntem araştırmaları için değerli bir araç sunar.

Q Metodolojisinin Temel Kavramları

Öznellik ve R Metodolojisi Karşılaştırması

Geleneksel R metodolojisi, değişkenler arasındaki ilişkileri incelerken Q metodolojisi bireyler arasındaki bakış açısı örüntülerini araştırır. R metodolojisinde özellik testleri çok sayıda kişiye uygulanır ve değişkenler arası korelasyonlar hesaplanır. Q metodolojisinde ise az sayıda kişi çok sayıda ifadeyi sıralar ve kişiler arası korelasyonlar hesaplanır.

Özellik	R Metodolojisi	Q Metodolojisi
Analiz birimi	Değişkenler	Bireyler (bakış açıları)
Örneklem	Çok sayıda katılımcı	Az sayıda katılımcı (P-set)
Veri matrisi	Kişi x değişken	Kişi x ifade (Q-sort)
Korelasyon	Değişkenler arası	Kişiler arası
Faktör analizi	R faktör analizi	Q faktör analizi
Amaç	Genel eğilimleri tespit	Bakış açısı türlerini keşfetme

Q Metodolojisinin Aşamaları

1. Concourse (Söylem Evreni) Oluşturma

Concourse, araştırma konusuyla ilgili olası tüm ifadelerin havuzudur. Bu ifadeler çeşitli kaynaklardan derlenir: akademik literatür, medya içerikleri, odak grup görüşmeleri, bireysel mülakatlar, sosyal medya tartışmaları ve uzman görüşleri. Amaç, konu hakkında söylenebilecek her şeyi kapsayan geniş bir ifade havuzu oluşturmaktır.

Concourse oluşturmada temsiliyet ve çeşitlilik esastır. İfadeler, konunun farklı boyutlarını, lehte ve aleyhte görüşleri, duygusal ve bilişsel tepkileri dengeli biçimde yansıtmalıdır. Tipik olarak 100-200 ifadelik bir concourse, araştırma konusunun kapsamlı bir haritasını sunar.

2. Q Örneklemi (Q-Set) Seçimi

Concourse'tan araştırmada kullanılacak ifadelerin seçilmesi sürecidir. Genellikle 30-60 ifade seçilir. Seçim, yapılandırılmış veya yapılandırılmamış yöntemlerle yapılabilir:

• Yapılandırılmış seçim: Teorik bir çerçeveye veya kategorilere göre her boyuttan dengeli sayıda ifade seçilir (ör. Fisher'ın deneysel tasarım ilkeleri)
• Yapılandırılmamış seçim: Araştırmacı, concourse'u okuyarak en temsilci ve ayırt edici ifadeleri seçer

Seçilen ifadeler, Q kartlarına yazılır. Her kart bir numara ve bir ifade içerir. İfadelerin anlaşılır, tek boyutlu ve birbirleriyle örtüşmeyen nitelikte olması gerekir.

3. P Örneklemi (P-Set) Belirleme

P örneklemi, Q sıralamasını gerçekleştirecek katılımcı grubunu ifade eder. Q metodolojisinde istatistiksel genelleme amaçlanmadığı için büyük örneklemler gerekmez. Tipik olarak 20-60 katılımcı yeterlidir. Önemli olan, araştırma konusuna ilişkin farklı bakış açılarını temsil eden katılımcıların seçilmesidir.

4. Q Sıralama (Q-Sort) İşlemi

Q sıralama, yöntemin özünü oluşturur. Katılımcılara Q kartları verilir ve bunları belirli bir dağılıma göre sıralamaları istenir. Sıralama genellikle zorunlu normal dağılım formatında yapılır:

Katılımcı, ifadeleri "kesinlikle katılmıyorum" (-4 veya -5) ile "kesinlikle katılıyorum" (+4 veya +5) arasında değişen bir ölçek üzerinde yerleştirir. Orta kısma daha fazla, uçlara daha az kart yerleştirilir.

Q sıralama süreci tipik olarak şu adımları izler:

1. Katılımcı tüm kartları okur ve ön sıralama yapar (katılıyorum / kararsızım / katılmıyorum)
2. En uç ifadeler (+5 ve -5) yerleştirilir
3. Kalan ifadeler ortaya doğru ilerleyerek dağıtılır
4. Katılımcı son düzenlemeyi yapar ve sıralamasını onaylar
5. Sıralama sonrası görüşme ile uç ifadelerin nedenleri sorulur

5. Q Faktör Analizi

Toplanan Q sıralamaları, Q faktör analizine tabi tutulur. Bu analiz, benzer sıralama yapan katılımcıları gruplandırarak farklı bakış açısı türlerini (faktörleri) ortaya çıkarır. Analiz aşamaları:

• Korelasyon matrisi: Katılımcılar arası korelasyonlar hesaplanır
• Faktör çıkarma: Temel bileşenler analizi (PCA) veya centroid yöntemi kullanılır
• Faktör döndürme: Varimax (ortogonal) veya judgemental (teorik) döndürme uygulanır
• Faktör puanları: Her faktör için ideal Q sıralaması hesaplanır
• Ayırt edici ve uzlaşma ifadeleri: Faktörleri birbirinden ayıran ve ortak olan ifadeler belirlenir

Q Faktörlerinin Yorumlanması

Her faktör, belirli bir bakış açısı türünü temsil eder. Faktör yorumlama süreci şu adımları içerir:

1. Faktör dizisindeki en yüksek ve en düşük puanlı ifadelerin incelenmesi
2. Ayırt edici ifadelerin analizi (bu faktörü diğerlerinden ne ayırıyor?)
3. Sıralama sonrası görüşme verilerinin entegrasyonu
4. Her faktöre anlamlı bir isim ve açıklama verilmesi

Q Metodolojisinin Uygulama Alanları

Sağlık Araştırmaları

Hastaların tedavi tercihlerini, sağlık profesyonellerinin klinik karar verme yaklaşımlarını ve toplumun sağlık politikalarına bakış açılarını inceleyen çalışmalarda Q metodolojisi yaygın olarak kullanılmaktadır.

Eğitim Araştırmaları

Öğretmenlerin pedagojik inançları, öğrencilerin öğrenme yaklaşımları ve paydaşların eğitim reformlarına tutumları Q metodolojisiyle araştırılabilir.

Çevre ve Politika Araştırmaları

İklim değişikliği algıları, enerji politikası tercihleri ve kentsel planlama konularındaki farklı bakış açılarını ortaya çıkarmak için kullanılır.

Geçerlik ve Güvenirlik

Q metodolojisinde geleneksel geçerlik ve güvenirlik kavramları farklı şekilde değerlendirilir:

• Test-tekrar test güvenirliği: Aynı kişinin farklı zamanlardaki Q sıralamaları arasındaki korelasyon genellikle 0.80 üzerindedir
• İçerik geçerliği: Concourse'un konuyu kapsamlı temsil etmesi ile sağlanır
• Yapı geçerliği: Faktörlerin teorik tutarlılığı ve yorumlanabilirliği ile değerlendirilir
• Replikasyon: Benzer bakış açısı yapılarının farklı P örneklemlerinde ortaya çıkması

Q Metodolojisinin Güçlü Yönleri ve Sınırlılıkları

Güçlü Yönler

• Öznelliği sistematik ve bilimsel olarak inceleme imkanı
• Az sayıda katılımcıyla zengin ve derinlikli veri üretme
• Nicel ve nitel unsurları doğal olarak birleştirme
• Baskın olmayan, az duyulan sesleri ortaya çıkarma
• Farklı bakış açılarını demokratik biçimde temsil etme

Sınırlılıklar

• Örneklem genellenebilirliği: Küçük P örneklemi istatistiksel genellemeye izin vermez
• İfade seçimi öznelliği: Q örnekleminin oluşturulması araştırmacı kararlarına bağlıdır
• Zorunlu dağılım tartışması: Katılımcıların ifadeleri zorunlu dağılıma yerleştirmesi yapaylık yaratabilir
• Yazılım ve uzmanlık: PQMethod veya Ken-Q Analysis gibi özel yazılımlar ve ileri düzey istatistik bilgisi gerektirir

Sonuç

Q metodolojisi, öznelliğin bilimsel olarak araştırılmasına olanak tanıyan güçlü ve özgün bir yöntemdir. Nicel faktör analizi tekniklerini nitel yorumlama süreçleriyle birleştirerek karma yöntem araştırmaları için doğal bir araç sunar. Sağlık, eğitim, çevre ve politika gibi alanlarda farklı bakış açılarını sistematik olarak ortaya çıkarmak isteyen araştırmacılar için Q metodolojisi değerli bir seçenektir.