Gömülü Teori (Grounded Theory): Veriden Kuram Geliştirme

Gömülü teori (Grounded Theory), mevcut bir kuramı test etmek yerine verilerden sistematik olarak kuram geliştirmeyi amaçlayan bir nitel araştırma yaklaşımıdır. 1967 yılında Barney Glaser ve Anselm Strauss tarafından geliştirilen bu yöntem, sosyal bilimlerde en çok kullanılan nitel araştırma stratejilerinden biri haline gelmiştir.

Gömülü Teorinin Doğuşu

Glaser ve Strauss, "The Discovery of Grounded Theory" (1967) adlı çığır açan eserlerinde, sosyal bilimlerde kuramların yalnızca tümdengelimsel olarak test edilmesini eleştirmiş ve kuramların verilerden tümevarımsal olarak da üretilebileceğini savunmuşlardır. Bu çalışma, hastanede ölüm sürecindeki hastaların bakım deneyimlerini inceleyen araştırmalarından doğmuştur.

"Gömülü teori, sistematik olarak toplanan ve analiz edilen verilerden keşfedilen kuramı ifade eder. Veri toplama, analiz ve nihai kuram birbirleriyle yakın ilişki içindedir." — Glaser & Strauss (1967)

Gömülü Teorinin Temel İlkeleri

Kuramsal Örnekleme (Theoretical Sampling)

Gömülü teoride örneklem önceden belirlenmez. Bunun yerine, analiz sürecinde ortaya çıkan kavramları geliştirmek ve rafine etmek için yeni veri kaynakları seçilir. Kuramsal örnekleme, veri toplama ve analiz arasındaki döngüsel ilişkiyi yansıtır:

1. İlk veriler toplanır ve analiz edilir
2. Ortaya çıkan kavramlar doğrultusunda yeni katılımcılar veya bağlamlar seçilir
3. Yeni veriler analiz edilerek kavramlar geliştirilir
4. Bu döngü kuramsal doygunluğa ulaşılana kadar devam eder

Sürekli Karşılaştırma Yöntemi (Constant Comparison)

Gömülü teorinin ayırt edici özelliklerinden biri, verilerin sürekli olarak birbirleriyle karşılaştırılmasıdır:

• Olay-olay karşılaştırması: Her yeni veri birimi önceki verilerle karşılaştırılır
• Olay-kategori karşılaştırması: Yeni veriler mevcut kategorilerle karşılaştırılır
• Kategori-kategori karşılaştırması: Kategoriler kendi aralarında karşılaştırılır

Kodlama Süreci

Gömülü teori analizi üç aşamalı bir kodlama süreci izler:

1. Açık Kodlama (Open Coding)

Verilerin satır satır, cümle cümle veya paragraf paragraf incelenerek kavramsal etiketlerin atanmasıdır. Bu aşamada:

• Veriler parçalara ayrılır
• Her parçaya bir kod atanır
• Kodlar özelliklerine ve boyutlarına göre incelenir
• Benzer kodlar kategoriler altında gruplandırılır

2. Eksenel Kodlama (Axial Coding)

Açık kodlamada parçalanan veriler, kategoriler arasındaki ilişkiler keşfedilerek yeniden birleştirilir. Strauss ve Corbin, eksenel kodlama için bir paradigma modeli önermiştir:

Bileşen	Açıklama
Nedensel koşullar	Olguyu tetikleyen olaylar veya durumlar
Olgu (Fenomen)	Araştırılan merkezi kavram
Bağlam	Olgunun gerçekleştiği koşullar
Aracı koşullar	Stratejiyi etkileyen genel koşullar
Eylem/Etkileşim stratejileri	Olguyla başa çıkma yolları
Sonuçlar	Eylemlerin ve etkileşimlerin çıktıları

3. Seçici Kodlama (Selective Coding)

Tüm kategorileri bir araya getiren çekirdek kategori (core category) belirlenir ve bir kuramsal anlatı oluşturulur. Çekirdek kategori:

• Tüm diğer kategorilerle ilişkilidir
• Verilerde sıkça tekrar eder
• Diğer kategorileri mantıklı bir şekilde birbirine bağlar
• Araştırmanın merkezindeki süreci veya olguyu temsil eder

Kuramsal Doygunluk (Theoretical Saturation)

Kuramsal doygunluk, yeni veriler toplandığında kategorilere yeni bir bilgi veya özellik eklenmediği noktadır. Bu kavram, veri doygunluğundan farklıdır; sadece yeni veri çıkmaması değil, kuramsal kategorilerin tam olarak geliştirilmiş olması gerekir.

Memo Yazımı (Memoing)

Gömülü teoride memo yazımı, analiz sürecinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Memolar şunları içerir:

• Kod notları: Kodların tanımları ve özellikleri
• Kuramsal notlar: Kategoriler arası ilişkiler ve kuramsal düşünceler
• Yöntemsel notlar: Araştırma sürecine ilişkin kararlar

"Memo yazmak, gömülü teori çalışmasının temel sürecidir. Memolar, kodlarınızı kuramsal bir çerçeveye dönüştürmenin aracıdır." — Charmaz (2006)

Gömülü Teori Yaklaşımları

Glaser'in Klasik Gömülü Teorisi

Glaser, gömülü teorinin özünün ortaya çıkış (emergence) olduğunu savunur. Araştırmacı verilere belirli bir çerçeveyle değil, açık bir zihinle yaklaşmalıdır. Kodlama daha serbest ve esnek bir süreçtir.

Strauss ve Corbin'in Sistematik Yaklaşımı

Strauss ve Corbin (1990), daha yapılandırılmış bir analiz prosedürü önermiştir. Paradigma modeli ve koşullu matris gibi araçlarla kodlama sürecine sistematik bir çerçeve kazandırmışlardır.

Charmaz'ın Yapılandırmacı Gömülü Teorisi

Kathy Charmaz (2006), gömülü teorinin yorumlayıcı bir versiyonunu geliştirmiştir. Bu yaklaşıma göre:

• Kuramlar keşfedilmez, araştırmacı ve katılımcılar tarafından birlikte inşa edilir
• Araştırmacının konumu ve perspektifi analizi şekillendirir
• Çoklu gerçeklikler ve perspektifler kabul edilir
• Paradigma modeli gibi katı çerçeveler zorunlu tutulmaz

Gömülü Teori Ne Zaman Kullanılır?

• İncelenen konuda yeterli kuram bulunmadığında
• Mevcut kuramlar ilgili olguyu yeterince açıklamadığında
• Süreç odaklı sorular sorulduğunda ("Bu süreç nasıl işliyor?")
• Katılımcıların perspektifinden bir olguyu anlamak istendiğinde

Gömülü Teori Örnekleri

Gömülü teori ile geliştirilen önemli kuramlardan bazıları:

• Farkındalık bağlamları kuramı: Ölümcül hastalıkta bilgi paylaşımı (Glaser & Strauss)
• Kimlik müzakeresi kuramı: Kronik hastalıklarla başa çıkma süreçleri
• Mesleki sosyalleşme kuramları: Yeni öğretmenlerin mesleğe uyum süreci

Sonuç

Gömülü teori, verilerden sistematik olarak kuram geliştirmeyi mümkün kılan güçlü ve disiplinli bir araştırma yaklaşımıdır. Sürekli karşılaştırma, kuramsal örnekleme ve çok aşamalı kodlama süreçleri sayesinde, araştırmacılar verilere dayalı, sağlam ve açıklayıcı kuramlar ortaya koyabilir. Hangi gömülü teori versiyonunun kullanılacağı, araştırmanın epistemolojik duruşuna ve araştırma sorusunun niteliğine bağlı olarak belirlenmelidir.