Nitel Görüşme Rehberi: Sorudan Analize Tüm Süreç

Görüşme (mülakat), nitel araştırmanın en temel ve en sık kullanılan veri toplama tekniğidir. Katılımcıların deneyimlerini, algılarını ve anlamlarını derinlemesine keşfetmenizi sağlar. Bu pratik rehberde, görüşme sorusu hazırlamadan tematik analize kadar tüm süreci adım adım öğreneceksiniz.

Görüşme Türlerini Tanıyın

1. Yapılandırılmış Görüşme

Önceden hazırlanmış sabit sorular, sabit sırayla sorulur. Tüm katılımcılara aynı sorular yöneltilir. Avantajı: Karşılaştırma kolaylığı. Dezavantajı: Esneklik eksikliği, derinlemesine keşif sınırlı.

2. Yarı Yapılandırılmış Görüşme

Önceden hazırlanmış ana sorular ve sondaj soruları ile yürütülür. Araştırmacı, katılımcının yanıtlarına göre ek sorular sorma esnekliğine sahiptir. Nitel araştırmada en yaygın kullanılan türdür.

3. Yapılandırılmamış (Derinlemesine) Görüşme

Belirli bir tema çevresinde serbest sohbet biçiminde yürütülür. En esnek türdür ancak analizi en zordur. Fenomenolojik ve etnografik araştırmalarda tercih edilir.

Adım 1: Görüşme Formu Hazırlayın

Soru Yazma İlkeleri

1. Açık uçlu sorular sorun: "Evet/hayır" ile yanıtlanabilecek sorulardan kaçının
2. Basit ve anlaşılır dil kullanın: Akademik jargondan uzak durun
3. Tek bir konuya odaklanın: Her soruda tek bir konu sorun
4. Yönlendirici olmaktan kaçının: "Bunun kötü bir uygulama olduğunu düşünmüyor musunuz?" yanlış bir soru biçimidir
5. Genelden özele doğru ilerleyin: Kolay, genel sorularla başlayıp hassas konulara geçin

Soru Türleri ve Örnekler

Soru Türü	Amacı	Örnek
Tanıtıcı soru	Isınma, güven oluşturma	"Kendinizden ve meslek deneyiminizden bahseder misiniz?"
Deneyim sorusu	Yaşanmışlıkları keşfetme	"Uzaktan eğitim sürecini nasıl deneyimlediniz?"
Duygu sorusu	Duygusal tepkileri anlama	"Bu durumda neler hissettiniz?"
Görüş sorusu	Değerlendirme ve yorum	"Bu uygulamanın en güçlü yönü nedir sizce?"
Sondaj sorusu	Derinleştirme	"Biraz daha açar mısınız?", "Bununla ne demek istiyorsunuz?"
Kapanış sorusu	Ek bilgi alma	"Eklemek istediğiniz başka bir şey var mı?"

Örnek Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu Yapısı

1. Giriş (2-3 soru): Kişisel bilgi ve ısınma soruları
2. Ana sorular (5-8 soru): Araştırma sorularıyla doğrudan ilişkili
3. Sondaj soruları: Her ana sorunun altına 2-3 sondaj sorusu hazırlayın
4. Kapanış (1-2 soru): Ek görüş ve kapanış

Adım 2: Uzman Görüşü ve Pilot Görüşme

• Görüşme formunuzu 2-3 alan uzmanına gösterin ve geri bildirim alın
• Soruların araştırma amacıyla tutarlılığını değerlendirmelerini isteyin
• Hedef kitleden 2-3 kişiyle pilot görüşme yapın
• Pilot görüşmede soruların anlaşılırlığını, görüşme süresini ve akışını test edin
• Gerekli düzenlemeleri yaparak son formu oluşturun

Adım 3: Görüşme Öncesi Hazırlık

Lojistik Hazırlıklar

• Mekan: Sessiz, rahat, kesintisiz bir ortam ayarlayın
• Kayıt cihazı: Ses kayıt cihazınızı test edin; yedek pil veya şarj aleti bulundurun
• İkinci kayıt: Yedek olarak telefonunuzda da kayıt açın
• Süre: Katılımcıya görüşmenin tahmini süresini bildirin (genellikle 30-60 dakika)
• Formlar: Bilgilendirilmiş onam formunu hazırlayın

Etik Hazırlıklar

• Bilgilendirilmiş onam formunu görüşme öncesi imzalatın
• Ses kaydı izni alın
• Gizlilik güvencesini verin (takma ad kullanılacağını belirtin)
• İstedikleri zaman görüşmeden çekilebileceklerini hatırlatın
• Yanıtlamak istemedikleri soruları geçebileceklerini söyleyin

Adım 4: Görüşmeyi Yürütün

Etkili Görüşme İpuçları

1. Rahat bir atmosfer yaratın: Küçük sohbetle başlayın, çay/kahve ikram edin
2. Aktif dinleme yapın: Göz teması kurun, baş sallayın, "anlıyorum" gibi ifadeler kullanın
3. Sessizliklere tahammül edin: Katılımcı düşünüyor olabilir, hemen yeni soru sormayın
4. Sondaj soruları sorun: "Bunu biraz daha açabilir misiniz?", "Bir örnek verebilir misiniz?"
5. Yansıtma tekniği kullanın: "Eğer doğru anladıysam... demek istiyorsunuz?"
6. Yargılamayın: Katılımcının görüşlerine tarafsız kalın
7. Notlar alın: Ses kaydının yanı sıra kısa gözlem notları tutun (beden dili, duygu ifadeleri)
8. Sıraya takılmayın: Doğal akışa izin verin, katılımcı konuyu farklı yöne çekerse ona eşlik edin

Adım 5: Transkripsiyon (Yazıya Dökme)

Görüşme kayıtlarını yazılı metne dönüştürme süreci en emek yoğun adımdır:

Transkripsiyon Türleri

• Kelimesi kelimesine (verbatim): Her kelime, duraklama, "ıı", "hmm" gibi ifadeler dahil. En ayrıntılı ancak en uzun süren yöntem
• Temiz transkripsiyon: Anlam kaybı olmadan dil hataları ve gereksiz dolgu ifadeleri düzeltilir. Çoğu araştırma için yeterlidir
• Özet transkripsiyon: Yalnızca ana fikirlerin özetlenmesi. Genellikle önerilmez

Transkripsiyon İpuçları

• Görüşmeden sonra mümkün olan en kısa sürede başlayın
• 1 saatlik kayıt için ortalama 4-6 saat transkripsiyon süresi planlayın
• Otomatik transkripsiyon araçlarını (Otter.ai, Google Speech-to-Text) ön taslak olarak kullanabilirsiniz ancak mutlaka kontrol edin
• Her transkripte katılımcı kodu verin (K1, K2... veya takma ad)
• Satır numaraları ekleyin (analiz sırasında alıntılama kolaylığı için)

Adım 6: Kodlama ve Tematik Analiz

Tematik Analiz Adımları (Braun ve Clarke, 2006)

1. Veriye aşina olma: Transkriptleri birden fazla kez okuyun, ilk izlenimlerinizi not edin
2. Başlangıç kodlarını oluşturma: Anlamlı veri parçalarını sistematik olarak kodlayın
3. Temaları arama: Kodları potansiyel temalara gruplayın
4. Temaları gözden geçirme: Temaların kodlarla ve veri setiyle uyumunu kontrol edin
5. Temaları tanımlama ve adlandırma: Her temayı net biçimde tanımlayın
6. Rapor yazma: Temaları doğrudan alıntılarla destekleyerek yazın

Kodlama Teknikleri

• Açık kodlama: Verideki kavramları etiketleme (ilk aşama)
• In vivo kodlama: Katılımcının kendi ifadelerini kod olarak kullanma
• Eksenel kodlama: Kodlar arasındaki ilişkileri belirleme
• Seçici kodlama: Merkezi kategoriyi belirleme ve diğerleriyle ilişkilendirme

Nitel Analiz Yazılımları

• MAXQDA: Kullanıcı dostu, Türkçe arayüz seçeneği, karma yöntem desteği
• NVivo: Kapsamlı, çoklu veri türü desteği, yaygın kullanım
• ATLAS.ti: Güçlü görselleştirme, ağ görünümü

Adım 7: İnandırıcılık (Trustworthiness) Stratejileri

Nitel araştırmada güvenilirlik için Lincoln ve Guba'nın (1985) ölçütleri:

• İnandırıcılık (credibility): Katılımcı teyidi, uzun süreli etkileşim, çeşitleme (triangulation)
• Aktarılabilirlik (transferability): Ayrıntılı betimleme (thick description), bağlam bilgisi
• Tutarlılık (dependability): Denetim izi (audit trail), araştırmacı günlüğü
• Doğrulanabilirlik (confirmability): Araştırmacı refleksivitesi, ham verilerin saklanması

Görüşme Bulguları Nasıl Raporlanır?

• Her temayı ayrı bir başlık altında sunun
• Temaları doğrudan alıntılarla destekleyin
• Alıntıların sonunda katılımcı kodunu belirtin: (K3, Satır 45-48)
• Temalar arası ilişkileri tartışın
• Şekil veya tablo ile tema yapısını görselleştirin

Sonuç

Nitel görüşme, insan deneyimlerini derinlemesine anlamanın en güçlü araçlarından biridir. İyi bir görüşme, iyi hazırlanmış sorular, samimi bir atmosfer, etkin dinleme ve titiz bir analizle mümkün olur. Bu rehberdeki adımları izleyerek nitel araştırmanızın kalitesini ve inandırıcılığını önemli ölçüde artırabilirsiniz.