Literatür Taraması: Sistematik İnceleme ve Kaynak Değerlendirme

Her bilimsel araştırmanın temel taşlarından biri olan literatür taraması, mevcut bilgi birikimini sistematik olarak incelemeyi ve araştırmanın kuramsal zeminini oluşturmayı amaçlar. Bu yazıda, etkili bir literatür taramasının türlerini, aşamalarını, kullanılacak veritabanlarını ve yaygın hatalardan kaçınma yollarını kapsamlı olarak ele alacağız.

Literatür Taramasının Amacı

Literatür taraması birden fazla amaca hizmet eder:

• Mevcut bilgiyi özetlemek: Konuyla ilgili yapılmış araştırmaların kapsamlı bir değerlendirmesini sunmak
• Boşlukları belirlemek: Henüz yanıtlanmamış soruları veya yetersiz araştırılmış alanları tespit etmek
• Kuramsal çerçeve oluşturmak: Araştırmanın dayandığı kuramsal temeli ortaya koymak
• Yöntemsel bilgi edinmek: Kullanılan araştırma desenleri ve analiz yöntemleri hakkında fikir sahibi olmak
• Çelişkileri tespit etmek: Farklı çalışmalar arasındaki tutarsız bulguları belirlemek

Literatür Taraması Türleri

1. Anlatımsal (Narrative) Literatür Taraması

Geleneksel literatür taraması olarak da bilinir. Bir konu hakkındaki araştırmaların genel bir değerlendirmesini sunar. Sistematik bir protokol gerektirmez, ancak seçim yanlılığı riski taşır. Giriş bölümlerinde ve kuramsal çerçeve oluşturmada sıklıkla kullanılır.

2. Sistematik Literatür Taraması

Önceden belirlenmiş ve açıkça tanımlanmış bir protokole dayalı kapsamlı bir taramadır. Tekrarlanabilirlik ve şeffaflık temel ilkeleridir. Belirli dahil etme ve dışlama kriterleri uygulanır. Sistematik inceleme, en güvenilir kanıt sentezi yöntemi olarak kabul edilir.

3. Kapsam Belirleme (Scoping) Taraması

Bir konunun genel kapsamını ve boyutlarını haritalamak amacıyla yapılır. Sistematik inceleme kadar katı kriterleri yoktur ancak sistematik bir süreci izler. Arksey ve O'Malley'in (2005) çerçevesi yaygın olarak kullanılır.

Arama Stratejisi Geliştirme

Veritabanı Seçimi

Alanınıza uygun birden fazla veritabanında arama yapmak kapsamlılığı artırır:

• PubMed/MEDLINE: Tıp ve sağlık bilimleri
• ERIC: Eğitim bilimleri
• PsycINFO: Psikoloji ve davranış bilimleri
• Web of Science: Disiplinler arası, atıf analizi imkanı
• Scopus: Geniş kapsamlı multidisipliner veritabanı
• Google Scholar: Geniş erişim, ancak filtreleme sınırlı
• ULAKBİM/DergiPark: Türkçe akademik yayınlar
• YÖK Tez Merkezi: Türkiye'deki lisansüstü tezler

Anahtar Kelime Stratejisi

Etkili bir arama için Boolean operatörlerini kullanın:

• AND: Tüm terimleri birleştirir — "motivasyon AND başarı" (her iki terimi içeren sonuçlar)
• OR: Alternatifleri genişletir — "motivasyon OR güdülenme" (eş anlamlı kelimeler)
• NOT: Belirli terimleri dışlar — "motivasyon NOT spor" (istenmeyen sonuçları eler)
• Tırnak işareti: Tam ifade arar — "akademik başarı" (kelimeler yan yana)
• Yıldız (*): Kök kelime araması — "öğret*" (öğretmen, öğretim, öğretici vb.)

Dahil Etme ve Dışlama Kriterleri

Sistematik taramada şeffaf kriterler belirlenmesi zorunludur:

Kriter Türü	Dahil Etme Örneği	Dışlama Örneği
Yayın dili	Türkçe ve İngilizce yayınlar	Diğer dillerdeki yayınlar
Yayın tarihi	2010-2024 arası	2010 öncesi yayınlar
Çalışma türü	Ampirik araştırmalar	Derleme, editör yazıları
Popülasyon	Üniversite öğrencileri	İlkokul ve ortaokul öğrencileri
Yayın türü	Hakemli dergi makaleleri	Konferans bildirileri, tezler

PRISMA Akış Şeması

PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses), sistematik tarama sürecini şeffaf bir şekilde raporlamak için kullanılan standart bir akış şemasıdır. Dört temel aşaması vardır:

1. Tanımlama (Identification): Veritabanlarında bulunan toplam kayıt sayısı ve tekrar eden kayıtların çıkarılması
2. Tarama (Screening): Başlık ve özet incelemesiyle uygun olmayan çalışmaların elenmesi
3. Uygunluk (Eligibility): Tam metin incelemesiyle dahil etme kriterlerine uygunluğun değerlendirilmesi
4. Dahil Etme (Included): Nihai analize dahil edilen çalışmaların belirlenmesi

Her aşamada kaç çalışmanın elediğini ve eleme gerekçelerini belirtmek gerekir.

Eleştirel Değerlendirme (Critical Appraisal)

Dahil edilen çalışmaların metodolojik kalitesini değerlendirmek kritik öneme sahiptir. Değerlendirme araçları şunlardır:

• Cochrane Risk of Bias: Deneysel çalışmalar için
• Newcastle-Ottawa Scale: Gözlemsel çalışmalar için
• CASP Kontrol Listesi: Nitel araştırmalar için
• JBI Araçları: Çeşitli çalışma türleri için

Bulguların Sentezlenmesi

Kaynakları tek tek özetlemek yerine tematik sentez yapmak daha etkilidir. İyi bir sentez:

• Ortak temaları ve kalıpları belirler
• Çelişkili bulguları karşılaştırır ve olası nedenlerini tartışır
• Kronolojik gelişmeleri gösterir
• Yöntemsel farklılıkları değerlendirir
• Bilgi boşluklarını vurgular

Yaygın Hatalardan Kaçınma

• Dar arama: Sadece tek bir veritabanı veya az sayıda anahtar kelime ile yetinmek
• Seçim yanlılığı: Yalnızca kendi hipotezinizi destekleyen kaynakları seçmek
• Özet bağımlılığı: Kaynakları tek tek özetleyip sentez yapmamak
• Güncel olmayan kaynaklar: Eski çalışmalara aşırı bağımlılık
• Gri literatürü göz ardı etmek: Tezler, raporlar ve konferans bildirilerini dahil etmemek
• Eleştiri eksikliği: Kaynakları sorgulamadan kabul etmek

Literatür Taraması Yazım İpuçları

• Tematik veya kronolojik bir organizasyon tercih edin
• Her paragrafı bir ana fikirle açın ve kaynaklarla destekleyin
• Geçiş cümleleriyle akıcılığı sağlayın
• Kaynak sayısından çok sentez kalitesine odaklanın
• Taramayı araştırma sorularınızla ilişkilendirin

Sonuç

Etkili bir literatür taraması, araştırmanızın kalitesini doğrudan etkiler. Sistematik bir yaklaşım benimsemek, birden fazla veritabanında kapsamlı arama yapmak, şeffaf dahil etme kriterleri uygulamak ve bulguları eleştirel bir gözle sentezlemek, güçlü bir araştırma temeli oluşturmanın anahtarıdır.