Literatür Taraması Nasıl Yapılır? Kapsamlı Rehber

Literatür taraması, bir araştırma konusundaki mevcut bilgi birikimini sistematik olarak belirleme, değerlendirme ve sentezleme sürecidir. İyi yapılmış bir literatür taraması, araştırmanızın temelini oluşturur, bilgi boşluklarını ortaya koyar ve çalışmanızın özgün katkısını gerekçelendirir. Bu rehberde, adım adım etkili bir literatür taraması yapmanın yollarını öğreneceksiniz.

Literatür Taraması Neden Yapılır?

• Mevcut bilgiyi haritalamak: Konuda ne bilindiğini ve ne bilinmediğini ortaya koymak
• Araştırma boşluğunu belirlemek: Çalışmanızın neden gerekli olduğunu gerekçelendirmek
• Kuramsal çerçeve oluşturmak: Araştırmanızı mevcut kuramlarla ilişkilendirmek
• Yöntemsel bilgi edinmek: Benzer araştırmaların kullandığı yöntemleri öğrenmek
• Tekrardan kaçınmak: Daha önce yapılmış çalışmaları gereksiz yere tekrarlamamak

Adım 1: Araştırma Sorunuzu Netleştirin

Literatür taramasına başlamadan önce, araştırma sorunuz net olmalıdır. Sorunuzdaki anahtar kavramları belirleyin:

Örnek soru: "Tersyüz edilmiş sınıf modelinin üniversite öğrencilerinin akademik başarısına etkisi nedir?"
Anahtar kavramlar: Tersyüz edilmiş sınıf (flipped classroom), üniversite öğrencileri, akademik başarı

Adım 2: Akademik Veritabanlarını Seçin

Doğru veritabanını seçmek, taramanızın kapsamını ve kalitesini doğrudan etkiler:

Uluslararası Veritabanları

Veritabanı	Alan	Özellik
Web of Science	Tüm alanlar	Atıf analizi, SCI/SSCI/AHCI indeksleri
Scopus	Tüm alanlar	En geniş öz/atıf veritabanı
PubMed	Tıp, Sağlık	MEDLINE indeksi, ücretsiz erişim
ERIC	Eğitim	Eğitim araştırmaları, ücretsiz
PsycINFO	Psikoloji	APA yönetiminde, kapsamlı
Google Scholar	Tüm alanlar	Geniş kapsam, kolay erişim

Türkiye'deki Veritabanları

• TR Dizin (TÜBİTAK ULAKBİM): Türkiye adresli dergilerin tarandığı ulusal indeks
• DergiPark: Türkiye'deki akademik dergilerin açık erişim platformu
• YÖK Tez Merkezi: Lisansüstü tezlerin tam metin erişimi
• Sobiad: Sosyal bilimler atıf dizini

Adım 3: Anahtar Kelime Stratejisi Geliştirin

Etkili bir tarama için sistematik bir anahtar kelime stratejisi oluşturun:

Anahtar Kelime Belirleme

1. Araştırma sorusundaki temel kavramları listeleyin
2. Her kavram için eş anlamlıları (synonyms) belirleyin
3. İngilizce ve Türkçe karşılıklarını yazın
4. Geniş ve dar terimleri ekleyin
5. Kontrollü sözcük dağarcığını (MeSH, ERIC Thesaurus) kontrol edin

Örnek anahtar kelime tablosu:

Kavram 1	Kavram 2	Kavram 3
flipped classroom	university students	academic achievement
flipped learning	higher education	academic performance
inverted classroom	college students	learning outcomes
tersyüz sınıf	üniversite öğrencileri	akademik başarı

Boolean Operatörleri

• AND: Tüm kavramları içeren sonuçları bulur → "flipped classroom" AND "academic achievement"
• OR: Kavramlardan herhangi birini içeren sonuçları bulur → "flipped classroom" OR "inverted classroom"
• NOT: Belirli terimleri hariç tutar → "flipped classroom" NOT "K-12"
• Tırnak işareti (""): Tam ifadeyi arar → "flipped classroom"
• Yıldız (*): Kök kelime araması → teach* (teacher, teaching, teaches)

Birleştirilmiş arama dizgisi: ("flipped classroom" OR "flipped learning" OR "inverted classroom") AND ("university" OR "higher education" OR "college") AND ("academic achievement" OR "academic performance" OR "learning outcomes")

Adım 4: Dahil Etme ve Hariç Tutma Kriterlerini Belirleyin

Taramanızın sınırlarını net biçimde tanımlayın:

Kriter	Dahil Etme	Hariç Tutma
Yayın tarihi	2015-2024	2015 öncesi
Dil	İngilizce, Türkçe	Diğer diller
Yayın türü	Hakemli makale, tez	Editöryel, kitap inceleme
Popülasyon	Üniversite öğrencileri	K-12 öğrencileri
Yöntem	Deneysel, yarı-deneysel	Derleme, görüş yazısı

Adım 5: PRISMA Akış Şemasını Uygulayın

PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses), sistematik derleme sürecini şeffaf ve tekrarlanabilir biçimde raporlamak için kullanılan uluslararası standarttır:

PRISMA 2020 Akış Şeması Aşamaları

1. Tanımlama (Identification): Veritabanlarından ve ek kaynaklardan bulunan toplam kayıt sayısı
2. Tarama (Screening): Başlık ve özet incelemesiyle eleme
3. Uygunluk (Eligibility): Tam metin incelemesiyle dahil/hariç kriterlere göre değerlendirme
4. Dahil Etme (Included): Senteze dahil edilen nihai çalışma sayısı

Örnek PRISMA raporu: Web of Science'tan 342, Scopus'tan 287, ERIC'ten 156 kayıt bulundu. Tekrarlar kaldırıldıktan sonra 518 kayıt başlık-özet taramasına alındı. 89 çalışma tam metin incelemeye geçti. Dahil etme kriterlerini karşılayan 34 çalışma senteze dahil edildi.

Adım 6: Kaynakları Sistematik Olarak Okuyun ve Notlayın

Her makaleyi okurken şu bilgileri kaydedin:

• Bibliyografik bilgiler: Yazar, yıl, dergi, DOI
• Araştırma sorusu/amacı: Çalışmanın neyi araştırdığı
• Yöntem: Desen, örneklem, veri toplama, analiz
• Temel bulgular: Önemli sonuçlar, etki büyüklükleri
• Sınırlılıklar: Yazarların belirttiği sınırlılıklar
• Kendi notlarınız: Eleştirel değerlendirme, araştırmanızla bağlantı

Kaynak Yönetim Araçları

Kaynaklarınızı düzenlemek için bir referans yönetim yazılımı kullanın:

• Zotero: Ücretsiz, açık kaynak, tarayıcı eklentisi ile kolay kaynak ekleme
• Mendeley: Ücretsiz, PDF açıklama, sosyal ağ özellikleri
• EndNote: Kapsamlı, kurumsal lisansla yaygın kullanım

Adım 7: Literatürü Sentezleyin

Literatür taraması, kaynakların özetlenmesinden ibaret değildir. Etkili bir sentez şunları içerir:

Tematik Sentez

Çalışmaları kronolojik sıra yerine temalara göre organize edin. Örneğin: "Tersyüz edilmiş sınıfın akademik başarıya etkisi", "Öğrenci memnuniyeti", "Uygulama zorlukları" gibi temalar altında ilgili çalışmaları bir araya getirin.

Eleştirel Değerlendirme

• Çalışmaların metodolojik güçlü ve zayıf yönlerini belirleyin
• Bulgular arasındaki tutarlılıkları ve çelişkileri tartışın
• Mevcut literatürdeki boşlukları açıkça ifade edin
• Araştırmanızın bu boşluğu nasıl dolduracağını açıklayın

Sık Yapılan Hatalar ve Kaçınma Yolları

• Tek veritabanına güvenmek: En az 2-3 veritabanı tarayın
• Sadece İngilizce kaynak aramak: Türkçe kaynakları da dahil edin
• Eski kaynaklara dayanmak: Son 5-10 yılın güncel kaynaklarına öncelik verin
• Kaynak özetleri yazmak: Sentez yapın, kaynakları karşılaştırın, eleştirin
• Taramayı belgelememek: PRISMA şeması ile süreci şeffaf raporlayın
• Doğrulamacı tarama: Sadece kendi görüşünüzü destekleyen kaynakları seçmekten kaçının

Sonuç

Literatür taraması, araştırma sürecinin en emek yoğun ama en değerli adımlarından biridir. Sistematik ve titiz bir tarama, araştırmanızın bilimsel temelini güçlendirir, özgün katkısını gerekçelendirir ve akademik topluluğa olan saygınızı gösterir. Boolean operatörleri, dahil/hariç kriterleri ve PRISMA gibi araçlarla taramanızı yapılandırarak hem kapsamlı hem de tekrarlanabilir bir süreç oluşturabilirsiniz.