Likert Tipi Ölçekler ve Tutum Ölçümü

Tutumlar, doğrudan gözlemlenemeyen ancak bireylerin davranışlarını etkileyen içsel eğilimlerdir. Likert tipi ölçekler, 1932'de Rensis Likert tarafından geliştirilen ve günümüzde sosyal bilimlerde en yaygın kullanılan tutum ölçme aracıdır. Bu yazıda Likert ölçeklerinin oluşturulması, puanlanması ve alternatif ölçek türleri detaylı olarak ele alınmaktadır.

Likert Ölçeğinin Tarihçesi

Rensis Likert, 1932 yılında yayımlanan doktora tezinde, Thurstone ölçeğine alternatif olarak daha basit ve pratik bir tutum ölçme yöntemi önerdi. Likert'in yöntemi, katılımcılardan bir ifadeye katılma derecelerini belirtmelerini isteyen çok maddeli bir ölçek yapısıydı. Bu yaklaşım, hem uygulanması hem de puanlanması kolay olduğu için kısa sürede sosyal bilim araştırmalarının vazgeçilmez aracı haline geldi.

Likert Ölçeğinin Yapısı

Tipik 5'li Likert Ölçeği

Değer	Etiket	Açıklama
1	Kesinlikle Katılmıyorum	İfadeye tamamen karşı
2	Katılmıyorum	İfadeye kısmen karşı
3	Kararsızım	Fikri yok veya orta düzeyde
4	Katılıyorum	İfadeye kısmen katılıyor
5	Kesinlikle Katılıyorum	İfadeye tamamen katılıyor

5'li mi 7'li mi?

Araştırmacılar arasında ölçek noktası sayısı konusunda tartışmalar sürmektedir:

• 5'li ölçek: Daha basit, hızlı yanıtlama, düşük eğitim düzeyindeki gruplar için uygun
• 7'li ölçek: Daha hassas ölçüm, daha yüksek güvenirlik, daha fazla varyans yakalar
• 4'lü veya 6'lı (çift sayılı): Katılımcıyı bir tarafa yönlendirmek için orta noktayı kaldırır; ancak gerçekten kararsız olanları zorlar

Araştırmalar, 7'li ölçeklerin psikometrik açıdan daha üstün olduğunu, ancak 5'li ölçeklerin pratik kullanımda yeterli güvenirlik sağladığını göstermektedir. Hedef kitlenin özelliklerine ve araştırmanın amacına göre karar verilmelidir.

Etkili Madde Yazma İlkeleri

İyi bir Likert maddesi şu özelliklere sahip olmalıdır:

1. Tek boyutluluk: Her madde yalnızca bir kavramı ölçmelidir
2. Açıklık: Belirsiz ve çift anlamlı ifadelerden kaçınılmalıdır
3. Basitlik: Karmaşık cümle yapılarından uzak durulmalıdır
4. Denge: Olumlu ve olumsuz maddeler dengeli şekilde dağıtılmalıdır
5. Güncellik: Güncel ve anlaşılır kavramlar kullanılmalıdır

Madde Örnekleri

İyi madde: "Bilimsel araştırma yöntemleri dersini ilgi çekici buluyorum."

Kötü madde: "Bilimsel araştırma yöntemleri dersini ilgi çekici ve faydalı buluyorum." (Çift namlulu - iki farklı kavram)

Kötü madde: "Bilimsel araştırma yöntemleri dersini ilgi çekici bulmamak yanlış değildir." (Çok olumsuz - kafa karıştırıcı)

Ters Kodlama (Reverse Coding)

Ölçeklerde tepki seti yanlılığını (response set bias) azaltmak için bazı maddeler olumsuz yönde yazılır. Bu maddeler puanlamada ters çevrilir:

• 5 → 1
• 4 → 2
• 3 → 3
• 2 → 4
• 1 → 5

Örneğin, "Araştırma yöntemleri dersini sıkıcı buluyorum" ifadesi olumsuz maddedir ve puanı ters çevrilmelidir. Böylece ölçeğin tüm maddeleri aynı yönde puanlanmış olur.

Puanlama ve Yorumlama

Likert ölçeklerinde iki temel puanlama yaklaşımı vardır:

• Toplam puan: Tüm madde puanları toplanır (ters kodlanmış maddeler düzeltildikten sonra)
• Ortalama puan: Toplam puan madde sayısına bölünür; bu yöntem farklı uzunluktaki ölçeklerin karşılaştırılmasını kolaylaştırır

Yorumlama Örneği

10 maddeli, 5'li Likert ölçeğinde:

• Minimum puan: 10 (tüm maddeler 1)
• Maksimum puan: 50 (tüm maddeler 5)
• Orta nokta: 30 (nötr tutum)
• 30 üzeri: olumlu tutum, 30 altı: olumsuz tutum

Güvenirlik: Cronbach Alfa

Likert ölçeklerinin iç tutarlılık güvenirliği genellikle Cronbach alfa katsayısı ile değerlendirilir:

Cronbach Alfa Değeri	Güvenirlik Düzeyi
α < 0.50	Kabul edilemez
0.50 ≤ α < 0.60	Zayıf
0.60 ≤ α < 0.70	Sorgulanabilir
0.70 ≤ α < 0.80	Kabul edilebilir
0.80 ≤ α < 0.90	İyi
α ≥ 0.90	Mükemmel

Alternatif Ölçek Türleri

Semantik Farklılık Ölçeği (Osgood)

Charles Osgood tarafından geliştirilen bu ölçekte, iki zıt sıfat arasında (örn. iyi-kötü, güçlü-zayıf, aktif-pasif) genellikle 7 basamaklı bir cetvel yer alır. Katılımcı kavramı bu zıtlıklar arasında konumlandırır.

Görsel Analog Ölçek (VAS)

Genellikle 10 cm'lik bir çizgi üzerinde katılımcının tutumunu işaretlemesi istenir. Özellikle ağrı ve yaşam kalitesi ölçümlerinde sağlık bilimlerinde yaygın kullanılır. Sürekli veri üretmesi en büyük avantajıdır.

Thurstone Ölçeği

Likert ölçeğinden önce geliştirilen bu yöntemde, uzmanlar her ifadeyi 1-11 arasında puanlar. Uzmanların görüşlerine göre eşit aralıklı bir ölçek oluşturulur. Geliştirme süreci karmaşık ve zaman alıcı olduğu için günümüzde nadiren kullanılır.

Likert Ölçeği ile İlgili Yaygın Tartışmalar

• Ölçek düzeyi tartışması: Likert verileri sıralama ölçeğinde mi yoksa aralık ölçeğinde mi? Parametrik testler uygulanabilir mi?
• Sosyal istenirlik yanlılığı: Katılımcılar sosyal olarak kabul gören yanıtları tercih edebilir
• Merkeze eğilim yanlılığı: Bazı katılımcılar sürekli orta seçeneği işaretleme eğilimindedir
• Kültürel farklılıklar: Yanıt kalıpları kültürden kültüre değişebilir (örn. uç değerleri işaretleme eğilimi)

Sonuç

Likert tipi ölçekler, doğru oluşturulduğunda tutumları güvenilir ve geçerli biçimde ölçen güçlü araçlardır. Madde yazımı, ters kodlama, ölçek noktası seçimi ve güvenirlik analizi gibi konuları iyi kavramak, araştırmacının ölçme kalitesini doğrudan artıracaktır. Alternatif ölçek türlerini de bilerek araştırma amacına en uygun ölçüm aracını seçmek, sağlam bir metodolojik yaklaşımın temel adımlarından biridir.