Değişkenler ve Ölçme: Araştırmada Veri Türleri ve Ölçek Düzeyleri

Bilimsel araştırmanın temelinde değişkenleri tanımlama ve ölçme yatar. Bir araştırmanın kalitesi, büyük ölçüde değişkenlerin ne kadar doğru tanımlandığına ve ölçüldüğüne bağlıdır.

Değişken Türleri

Bağımsız ve Bağımlı Değişkenler

Deneysel araştırmalarda iki temel değişken türü vardır:

• Bağımsız değişken: Araştırmacının manipüle ettiği veya kontrol ettiği değişken. Nedensel ilişkilerde "neden" tarafını temsil eder. Örneğin, bir ilaç çalışmasında verilen ilacın dozu bağımsız değişkendir.
• Bağımlı değişken: Araştırmacının ölçtüğü ve bağımsız değişkenden etkilenmesi beklenen değişken. "Sonuç" tarafını temsil eder. İlaç çalışmasında hastanın iyileşme düzeyi bağımlı değişkendir.

Karıştırıcı Değişkenler

Karıştırıcı (confounding) değişken, hem bağımsız hem de bağımlı değişkenle ilişkili olan ve sonuçları bulandırabilen istenmeyen bir değişkendir. Örneğin, egzersizin ruh hali üzerindeki etkisini araştırırken, hava durumu bir karıştırıcı değişken olabilir.

İşlemsel Tanım (Operational Definition)

İşlemsel tanım, soyut bir kavramı ölçülebilir ve gözlenebilir terimlerle tanımlamak anlamına gelir. Bu, araştırmanın tekrarlanabilirliği için kritik öneme sahiptir.

Örnekler:

• "Zeka" → Stanford-Binet IQ testinde alınan puan
• "Akademik başarı" → Dönem sonu genel not ortalaması (GNO)
• "Stres düzeyi" → Algılanan Stres Ölçeği'nden alınan toplam puan
• "Fiziksel aktivite" → Haftada yapılan egzersiz dakikası

Ölçek Düzeyleri

Veriler dört farklı ölçek düzeyinde toplanabilir. Her düzey, farklı istatistiksel işlemlere olanak tanır:

1. Nominal (Sınıflama) Ölçek

En temel ölçek düzeyidir. Veriler yalnızca kategorilere ayrılır; sıralama veya nicelik söz konusu değildir.

• Örnekler: Cinsiyet (kadın/erkek), kan grubu (A/B/AB/O), medeni durum (evli/bekar)
• Yapılabilecek işlemler: Frekans sayımı, mod hesaplama

2. Ordinal (Sıralama) Ölçek

Veriler belirli bir sıraya konulabilir, ancak kategoriler arası mesafe eşit değildir.

• Örnekler: Eğitim düzeyi (ilkokul, ortaokul, lise, üniversite), müşteri memnuniyeti (çok memnun, memnun, kararsız, memnun değil)
• Yapılabilecek işlemler: Sıralama, medyan hesaplama

3. Aralık (Interval) Ölçek

Kategoriler arası mesafe eşittir, ancak gerçek bir sıfır noktası yoktur.

• Örnekler: Sıcaklık (°C), IQ puanı, takvim yılı
• Yapılabilecek işlemler: Toplama, çıkarma, ortalama hesaplama
• Not: 20°C, 10°C'nin iki katı sıcak değildir çünkü gerçek sıfır yoktur

4. Oran (Ratio) Ölçek

En gelişmiş ölçek düzeyidir. Eşit aralıklar ve gerçek (mutlak) sıfır noktası vardır.

• Örnekler: Boy (cm), kilo (kg), yaş, süre (saniye), gelir (TL)
• Yapılabilecek işlemler: Tüm matematiksel işlemler (çarpma, bölme dahil)
• Not: 100 kg, 50 kg'ın gerçekten iki katıdır

Ölçek Düzeyi	Sınıflama	Sıralama	Eşit Aralık	Mutlak Sıfır
Nominal	✓	✗	✗	✗
Ordinal	✓	✓	✗	✗
Aralık	✓	✓	✓	✗
Oran	✓	✓	✓	✓

Ölçme Araçlarının Türleri

Öz-bildirim Ölçekleri

Katılımcıların kendi düşünce, duygu ve davranışlarını raporladığı ölçeklerdir. Anketler, tutum ölçekleri ve kişilik envanterleri bu kategoriye girer.

Davranışsal Ölçümler

Araştırmacıların gözlemleyerek kaydettiği davranış ölçümleridir. Bir çocuğun oyun sırasındaki agresif davranış sayısı veya bir öğrencinin ders sırasındaki göz teması süresi buna örnektir.

Fizyolojik Ölçümler

Bedensel aktivite ölçümleridir. Kalp atış hızı, kan basıncı, beyin görüntüleme (fMRI) ve deri iletkenliği gibi ölçümler bu kategoriye girer.

Güvenirlik (Reliability)

Güvenirlik, bir ölçme aracının tutarlı ve kararlı sonuçlar verme derecesidir. Dört temel güvenirlik türü vardır:

• Test-tekrar test güvenirliği: Aynı testin aynı gruba farklı zamanlarda uygulanması
• Paralel form güvenirliği: Aynı özelliği ölçen iki farklı formun tutarlılığı
• İç tutarlılık (Split-half): Testin iki yarısı arasındaki tutarlılık
• Değerlendiriciler arası güvenirlik: Farklı değerlendiricilerin aynı sonuca ulaşma derecesi

Geçerlik (Validity)

Geçerlik, bir ölçme aracının gerçekten ölçmeyi amaçladığı şeyi ölçüp ölçmediğini ifade eder:

• Yüz geçerliği: Ölçeğin neyi ölçtüğüne ilişkin genel görünüm
• İçerik geçerliği: Ölçeğin ilgili alanı yeterince temsil etmesi
• Ölçüt geçerliği: Ölçeğin dış bir kriterle tutarlılığı (eş zamanlı ve yordama geçerliği)
• Yapı geçerliği: Ölçeğin kuramsal yapıyı gerçekten ölçmesi

Önemli not: Bir ölçme aracı güvenilir olabilir ancak geçerli olmayabilir. Örneğin, bir terazi her seferinde tutarlı sonuç verebilir (güvenilir) ancak 2 kg fazla gösterebilir (geçerli değil). Ancak geçerli bir araç mutlaka güvenilirdir.