Karma Yöntemde Örnekleme: Paralel, Ardışık ve İç İçe Örnekleme Stratejileri

Karma yöntem araştırmalarda örnekleme, hem nicel hem de nitel bileşenlerin örnekleme gereksinimlerini karşılaması gereken karmaşık ve çok boyutlu bir karar sürecidir. Nicel araştırma genellikle büyük, rastgele seçilmiş ve istatistiksel olarak temsili örneklemler gerektirirken, nitel araştırma küçük, amaçlı seçilmiş ve bilgi açısından zengin örneklemler kullanır. Bu iki farklı mantığın tek bir araştırmada birleştirilmesi, karma yöntem araştırmacılarının en önemli metodolojik kararlarından birini oluşturur.

Karma Yöntemde Örnekleme Kararları

Teddlie ve Yu (2007), karma yöntem örneklemesinde dört temel kararın alınması gerektiğini belirtir:

Örnekleme stratejisi: Nicel ve nitel bileşenler için hangi örnekleme yöntemleri kullanılacak?
Örneklem büyüklüğü: Her bileşen için kaç katılımcı yeterli olacak?
Örneklem ilişkisi: İki bileşenin örneklemleri arasında nasıl bir ilişki olacak?
Zamanlama: Örneklemler eşzamanlı mı yoksa ardışık mı belirlenecek?

Örneklem İlişkisi Türleri

Karma yöntem araştırmalarda nicel ve nitel bileşenlerin örneklemleri arasındaki ilişki farklı biçimlerde kurulabilir:

Özdeş Örneklem (Identical Sample)

Aynı katılımcılar hem nicel hem nitel veri toplama süreçlerine katılır. Bu yaklaşım, bireysel düzeyde nicel ve nitel verilerin doğrudan eşleştirilmesini mümkün kılar. Örneğin, bir anket dolduran 200 öğretmenin tamamıyla aynı zamanda kısa görüşmeler de yapılabilir.

Avantajı: Bireysel düzeyde karşılaştırma yapılabilmesi. Sınırlılığı: Büyük nicel örneklemlerde nitel veri toplamanın pratik zorluğu.

İç İçe (Nested) Örneklem

Nitel bileşenin örneklemi, nicel bileşenin örnekleminin bir alt kümesi olarak seçilir. Bu, en yaygın kullanılan örneklem ilişkisi türüdür. Örneğin, 500 kişilik anket örnekleminden belirli ölçütlere göre seçilen 20 kişiyle derinlemesine görüşme yapılır.

Alt küme seçim kriterleri:

Nicel sonuçlarda uç değerler gösteren katılımcılar (en yüksek ve en düşük puanlar)
Tipik vakaları temsil eden katılımcılar
Beklenmedik veya sapkın sonuçlar gösteren katılımcılar
Maksimum çeşitlilik sağlayan katılımcılar

Paralel (Parallel) Örneklem

Nicel ve nitel bileşenler için aynı popülasyondan ancak farklı katılımcılar seçilir. İki örneklem aynı ana kütleyi temsil eder ancak bireysel düzeyde örtüşmez. Bu yaklaşım, nitel katılımcıların nicel araçtan etkilenmesini veya tam tersini önler.

Çok Düzeyli (Multilevel) Örneklem

Farklı analiz düzeylerinde farklı örneklemler kullanılır. Örneğin, okul düzeyinde nicel veriler (sınav sonuçları, devam oranları) toplanırken, öğretmen düzeyinde nitel görüşmeler yapılır ve öğrenci düzeyinde anketler uygulanır.

Örnekleme Stratejileri

Paralel Örnekleme Stratejisi

Paralel örnekleme, yakınsayan paralel tasarımda kullanılır. Nicel ve nitel bileşenlerin örneklemleri eşzamanlı ve bağımsız olarak belirlenir. Her bileşen kendi örnekleme mantığını takip eder:

Nicel bileşen: Olasılıklı örnekleme (rastgele, tabakalı, küme örnekleme)
Nitel bileşen: Amaçlı örnekleme (maksimum çeşitlilik, tipik durum, ölçüt örnekleme)

İki örnekleme kararı birbirinden bağımsızdır; biri diğerini yönlendirmez.

Ardışık Örnekleme Stratejisi

Ardışık örnekleme, ardışık tasarımlarda kullanılır. İlk aşamanın sonuçları ikinci aşamanın örneklemini belirler.

Açıklayıcı ardışık tasarımda: Nicel aşamada toplanan veriler analiz edilir; nicel sonuçlara göre nitel aşama için katılımcılar seçilir. Seçim genellikle şu ölçütlere dayanır:

İstatistiksel olarak anlamlı ancak açıklanması gereken sonuçlar gösteren katılımcılar
Aşırı pozitif veya negatif skorlara sahip uç vakalar
Beklenen örüntüden sapan katılımcılar (outliers)
Farklı nicel profilleri temsil eden tipik vakalar

Keşfedici ardışık tasarımda: Nitel aşamada elde edilen bulgular, nicel aşama için hedef popülasyonu ve örnekleme çerçevesini tanımlar. Nitel temalar ve kavramlar, anket maddelerinin geliştirilmesini ve hedef kitlenin belirlenmesini yönlendirir.

İç İçe Örnekleme Stratejisi

İç içe örnekleme, bir bileşenin örnekleminin diğerinin içine yerleştirildiği stratejedir. Gömülü tasarımlarda yaygındır. Daha büyük örneklemden (genellikle nicel) seçilen bir alt küme, daha küçük bileşenin (genellikle nitel) örneklemini oluşturur.

Örneklem Büyüklüğü Kararları

Karma yöntemde örneklem büyüklüğü, her iki bileşenin gereksinimlerini ayrı ayrı karşılamalıdır:

Bileşen	Büyüklük Belirleyicileri	Tipik Aralık
Nicel (anket)	Güç analizi, etki büyüklüğü, güven düzeyi	100-1000+ katılımcı
Nicel (deneysel)	Güç analizi, grup sayısı	Her grupta 20-50+ katılımcı
Nitel (görüşme)	Veri doygunluğu, araştırma deseni	10-30 katılımcı
Nitel (odak grup)	Grup sayısı ve büyüklüğü	3-5 grup, her grupta 6-10 kişi
Nitel (durum çalışması)	Durum sayısı ve karmaşıklığı	1-5 durum

Örneklem Büyüklüğü Oranı

Karma yöntem araştırmalarda nicel ve nitel örneklem büyüklükleri arasında genellikle önemli bir asimetri bulunur. 300 nicel katılımcı ve 15 nitel katılımcı gibi oranlar yaygındır. Bu asimetri bir sorun değildir; çünkü iki bileşen farklı amaçlara hizmet eder ve farklı örnekleme mantıkları kullanır.

"Karma yöntemde örneklem büyüklüğü konusundaki en yaygın hata, nitel bileşenin örneklemini nicel bileşenin örneklemiyle orantılı yapmaya çalışmaktır. Her bileşen kendi yeterliliğini kendi ölçütleriyle karşılamalıdır." — Creswell ve Plano Clark (2018)

Örnekleme Şeması (Sampling Schema)

Collins ve diğerleri (2007), karma yöntem örneklemesinin araştırma raporunda şeffaf biçimde sunulması için bir örnekleme şeması oluşturulmasını önerir. Bu şema şu bilgileri içerir:

Her bileşenin örnekleme stratejisi ve gerekçesi
Örneklem büyüklükleri ve belirleme kriterleri
Örneklemler arası ilişki türü (özdeş, iç içe, paralel)
Örnekleme zamanlaması (eşzamanlı, ardışık)
Örnekleme kararlarının araştırma tasarımıyla tutarlılığı

Örneklemede Yaygın Hatalar

Nicel örneklemin yetersiz büyüklüğü: İstatistiksel anlamlılık için gereken minimum örneklem büyüklüğünün karşılanmaması
Nitel örneklemin aşırı büyük tutulması: Derinlemesine analiz yerine yüzeysel incelemeye yol açması
Örneklem ilişkisinin belirsizliği: İki bileşenin örneklemleri arasındaki ilişkinin tanımlanmaması ve gerekçelendirilmemesi
Ardışık örneklemede bağlantı kopukluğu: İlk aşamanın sonuçlarının ikinci aşamanın örneklemini gerçekten yönlendirmemesi
Örnekleme gerekçesinin eksikliği: Neden bu strateji ve bu büyüklüğün seçildiğinin raporlanmaması

Sonuç

Karma yöntemde örnekleme, araştırmanın geçerlilik ve güvenilirliğini doğrudan etkileyen kritik bir karar sürecidir. Paralel, ardışık ve iç içe örnekleme stratejileri, farklı karma yöntem tasarımlarının gereksinimlerine yanıt verir. Araştırmacının örnekleme stratejisini araştırma tasarımıyla tutarlı biçimde seçmesi, her bileşenin örneklem büyüklüğünü kendi ölçütleriyle belirlemesi ve örneklemler arası ilişkiyi açıkça tanımlaması gerekmektedir. Örnekleme kararlarının şeffaf biçimde raporlanması, karma yöntem araştırmanın kalitesinin değerlendirilmesinde temel bir ölçüttür.