Karma Yöntemde Felsefi Temeller: Pragmatizm ve Diyalektik Çoğulculuk
Karma yöntem araştırması (mixed methods research), nicel ve nitel verilerin tek bir çalışmada veya bir dizi çalışmada sistematik olarak birleştirilmesini içeren bir araştırma yaklaşımıdır. Bu yaklaşımın meşruiyeti ve tutarlılığı, dayandığı felsefi temellere bağlıdır. Araştırmacılar, ontolojik, epistemolojik ve aksiyolojik varsayımlarını açıkça belirterek karma yöntem tasarımlarının felsefi tutarlılığını sağlamalıdır.
Pragmatizm: Karma Yöntemin Baskın Felsefi Çerçevesi
Pragmatizm, karma yöntem araştırmasının en yaygın kabul gören felsefi temelidir. Charles Sanders Peirce, William James ve John Dewey tarafından geliştirilen bu felsefi gelenek, bilginin pratik sonuçları üzerinden değerlendirilmesini savunur. Pragmatizme göre doğru olan, işe yarayan ve pratik sorunları çözmeye katkıda bulunandır.
Pragmatizmin Temel İlkeleri
- Sonuç odaklılık: Araştırma yönteminin değeri, ürettiği bilginin pratik faydasına göre belirlenir
- Çoğulculuk: Tek bir epistemolojik konuma bağlı kalmak yerine farklı yaklaşımları esnek biçimde kullanma
- Deneyim temelli bilgi: Bilgi, insanların deneyimleri ve dünyayla etkileşimleri üzerinden inşa edilir
- Diyalektik süreç: Farklı bakış açılarının karşılaşmasından daha zengin bir anlayış doğar
- Araştırma sorusu önceliği: Paradigma değil araştırma sorusu yöntem seçimini belirler
Pragmatizmin Araştırma Tasarımına Etkisi
Pragmatist bir araştırmacı, araştırma sorusunun doğasına göre yöntem seçimi yapar. Eğer bir fenomeni hem ölçmek hem de derinlemesine anlamak gerekiyorsa, nicel ve nitel yöntemleri birleştirmek en uygun stratejidir. Bu yaklaşımda ontolojik ve epistemolojik dogmatizm reddedilir; araştırmacı, gerçekliğin hem nesnel hem de öznel boyutlarını kabul eder.
"Pragmatizm, araştırma yöntemleri arasındaki paradigmatik savaşlara son vererek araştırmacıları sorunlara odaklanmaya davet eder." — Tashakkori ve Teddlie (2010)
Diyalektik Çoğulculuk
Greene ve Hall (2010) tarafından geliştirilen diyalektik çoğulculuk yaklaşımı, farklı paradigmaların bilinçli olarak bir arada kullanılmasını savunur. Pragmatizmden farklı olarak, paradigmalar arasındaki gerilimleri ortadan kaldırmak yerine bu gerilimleri üretken bir diyalog kaynağı olarak değerlendirir.
Diyalektik Çoğulculuğun Temel Varsayımları
Diyalektik çoğulculuk, her felsefi paradigmanın (pozitivizm, yorumsamacılık, eleştirel teori vb.) gerçekliğin farklı yönlerini aydınlattığını kabul eder. Bu paradigmalar arasındaki gerilimler ve çelişkiler bastırılmaz; aksine, bu gerilimler daha derin ve kapsamlı bir anlayışa ulaşmak için bilinçli olarak kullanılır.
- Paradigmalar arası diyalog: Farklı paradigmaların varsayımları karşılaştırılır ve tartışılır
- Gerilimin üretkenliği: Çelişkili bulgular, yeni sorular ve daha sofistike yorumlar üretir
- Çoklu bakış açısı: Aynı fenomen farklı lenslerden incelenir
- Meta-teorik farkındalık: Araştırmacı, her yöntemin ardındaki varsayımları açıkça tanır
Diyalektik Çoğulculuk Uygulama Örneği
Bir eğitim araştırmasında pozitivist bir perspektifle öğrenci başarısını ölçerken, aynı zamanda yorumsamacı bir perspektifle öğrencilerin deneyimlerini derinlemesine anlamak mümkündür. Bu iki perspektif farklı sonuçlar ürettiğinde, araştırmacı bu farklılığı bastırmak yerine neden böyle bir gerilim oluştuğunu analiz eder. Bu analiz, fenomenin daha kapsamlı bir şekilde anlaşılmasını sağlar.
Kritik Realizm
Roy Bhaskar tarafından geliştirilen kritik realizm, karma yöntem için giderek daha önemli bir felsefi çerçeve haline gelmektedir. Kritik realizm, gerçekliğin zihnimizden bağımsız olarak var olduğunu (ontolojik realizm) kabul ederken, bu gerçekliğe tam olarak erişilemeyeceğini (epistemolojik görecelilik) de kabul eder.
Gerçekliğin Katmanlı Yapısı
| Katman | Tanım | Araştırma Yaklaşımı |
|---|---|---|
| Ampirik | Doğrudan gözlemlenebilen olaylar | Nicel ölçüm, anket, gözlem |
| Fiili (Actual) | Gözlemlensin ya da gözlemlenmesin gerçekleşen olaylar | Belge analizi, tarihsel araştırma |
| Gerçek (Real) | Olayları üreten altta yatan mekanizmalar ve yapılar | Nitel derinlemesine analiz, teori geliştirme |
Kritik realizm, karma yöntemi bu katmanlara erişmek için doğal bir strateji olarak görür. Nicel yöntemler ampirik katmandaki düzenlilikleri tespit ederken, nitel yöntemler altta yatan mekanizmaları ve yapıları keşfetmeye yardımcı olur.
Dönüşümcü Paradigma
Donna Mertens tarafından geliştirilen dönüşümcü-özgürleştirici paradigma, araştırmanın toplumsal adaleti ve eşitliği teşvik etmesi gerektiğini savunur. Bu yaklaşımda karma yöntem, marjinalleştirilmiş grupların sesini duyurmak ve toplumsal dönüşüme katkıda bulunmak için kullanılır.
Dönüşümcü Paradigmanın Temel İlkeleri
- Aksiyolojik taahhüt: Araştırma, toplumsal adalet ve insan hakları değerlerine bağlıdır
- Ontolojik çeşitlilik: Gerçeklik, güç ilişkileri ve sosyal konumlanma tarafından şekillenir
- Epistemolojik katılım: Bilgi üretimi, araştırma katılımcılarıyla işbirliği içinde gerçekleşir
- Metodolojik esneklik: Nicel ve nitel yöntemler, dönüşüm amacına hizmet edecek şekilde birleştirilir
Felsefi Yaklaşımların Karşılaştırması
| Boyut | Pragmatizm | Diyalektik Çoğulculuk | Kritik Realizm | Dönüşümcü |
|---|---|---|---|---|
| Ontoloji | Pratik sonuçlara odaklı | Çoklu gerçeklikler | Katmanlı gerçeklik | Güç ilişkileriyle şekillenen |
| Epistemoloji | İşe yarayan bilgi | Çoklu bilme yolları | Yanılabilir erişim | Katılımcı bilgi üretimi |
| Aksiyoloji | Değer çoğulculuğu | Gerilim üretken | Değer yüklü | Adalet odaklı |
| Yöntem seçimi | Soruya göre | Bilinçli çoğulculuk | Katmana göre | Dönüşüm amacına göre |
Paradigma Tartışmaları ve Uyumsuzluk Tezi
Karma yöntemin felsefi temellerine yönelik en önemli eleştiri, uyumsuzluk tezidir (incompatibility thesis). Bu teze göre pozitivizm ve yorumsamacılık gibi paradigmalar ontolojik ve epistemolojik açıdan birbirleriyle uyumsuzdur ve bu nedenle nicel ve nitel yöntemler anlamlı bir şekilde birleştirilemez.
Bu eleştiriye karşı pragmatistler, paradigmaların yöntemlerle birebir eşleşmediğini ve araştırma pratiğinin felsefi dogmatizmden daha önemli olduğunu savunur. Diyalektik çoğulcular ise uyumsuzluğu kabul ederek bu gerilimi araştırmanın zenginliği için kullanmayı önerir.
Felsefi Temellerin Araştırma Pratiğine Yansıması
Araştırma Tasarımı Aşamasında
Felsefi çerçeve, nicel ve nitel bileşenlerin nasıl sıralanacağını, ağırlıklandırılacağını ve birleştirileceğini belirler. Pragmatist bir yaklaşım, araştırma sorusuna en iyi yanıtı verecek tasarımı seçerken; diyalektik çoğulculuk, bilinçli olarak farklı paradigmatik lensleri kullanmayı planlar.
Veri Analizi ve Yorumlama Aşamasında
Kritik realist bir araştırmacı, nicel bulgulardan ampirik düzenlilikleri ve nitel bulgulardan altta yatan mekanizmaları çıkararak bunları bütünleşik bir açıklamaya dönüştürür. Dönüşümcü bir araştırmacı ise bulguları toplumsal eşitsizlikleri gözler önüne serme ve politika önerileri geliştirme çerçevesinde yorumlar.
Sonuç
Karma yöntem araştırmasının felsefi temelleri, yalnızca akademik bir tartışma konusu değil, araştırma tasarımı ve pratiğini doğrudan etkileyen kritik kararlardır. Pragmatizm esneklik ve pratik odaklılık sunarken, diyalektik çoğulculuk paradigmalar arası zengin bir diyalog ortamı yaratır. Kritik realizm ontolojik derinlik sağlar, dönüşümcü paradigma ise toplumsal adalet taahhüdünü araştırmanın merkezine yerleştirir. Araştırmacılar, kendi felsefi konumlarını bilinçli olarak belirleyerek karma yöntem çalışmalarının tutarlılığını ve kalitesini artırabilirler.
Kaynak
Yorumlar (0)
Yorum yapmak için giriş yapmalısınız.