Vaka Çalışması Yöntemi: Tek ve Çoklu Vaka Tasarımları

Vaka çalışması, belirli bir olgu, olay, birey veya grubun derinlemesine ve bütüncül olarak incelenmesini sağlayan nitel bir araştırma yöntemidir. Robert Yin'in klasik tanımıyla vaka çalışması, "güncel bir olgunun kendi gerçek yaşam bağlamında, özellikle olgu ile bağlam arasındaki sınırların net olmadığı durumlarda" araştırılmasıdır.

Vaka Çalışması Türleri

Robert Stake'in Sınıflandırması

Tür	Amaç	Odak	Örnek
İçsel (Intrinsic)	Vakanın kendisini anlamak	Özgün ve ilgi çekici bir vaka	Eğitimde başarılı bir okul modelinin incelenmesi
Araçsal (Instrumental)	Daha geniş bir konuyu anlamak	Vaka, bir aracıdır	Bir okulun incelenmesi yoluyla eğitim reformunu anlama
Kolektif (Collective)	Birden fazla vakayı karşılaştırmak	Ortak ve farklı örüntüler	Farklı ülkelerdeki eğitim reformlarının karşılaştırılması

Robert Yin'in Tasarım Matrisi

Yin, vaka çalışmasını iki boyutta sınıflandırır:

• Tek vaka vs. çoklu vaka: Kaç vaka inceleniyor?
• Bütüncül (tek analiz birimi) vs. iç içe (birden çok analiz birimi): Her vakada kaç analiz birimi var?

	Tek Vaka	Çoklu Vaka
Bütüncül (tek analiz birimi)	Tip 1: Kritik, aşırı veya benzersiz vaka	Tip 3: Teorik tekrarlama mantığı
İç İçe (birden çok analiz birimi)	Tip 2: Vaka içinde alt birimler	Tip 4: Çoklu vaka + alt birimler

Tek Vaka Tasarımı: Ne Zaman Uygundur?

Tek vaka tasarımı şu durumlarda tercih edilir:

1. Kritik vaka: Kuramı test etmek için ideal koşulları sunan tek bir vaka
2. Aşırı veya benzersiz vaka: Çok nadir görülen bir durum (örn. HM hastası - nörobilim tarihindeki ünlü amnezi vakası)
3. Tipik (temsili) vaka: Ortak bir durumu yansıtan sıradan bir örnek
4. Keşfedici vaka: Daha önce araştırılmamış bir alanın ilk incelenmesi
5. Boylamsal vaka: Aynı vakanın zaman içindeki değişimini izleme

Çoklu Vaka Tasarımı

Çoklu vaka tasarımında birden fazla vaka tekrarlama mantığı ile seçilir:

• Literal tekrarlama: Benzer sonuçlar beklenen vakalar seçilir (benzerlik aranır)
• Teorik tekrarlama: Farklı sonuçlar beklenen ancak öngörülebilir nedenlerle farklılık gösteren vakalar seçilir

"Çoklu vaka çalışması, her bir vakanın bağımsız bir deney gibi ele alındığı bir 'tekrarlama tasarımı' mantığına dayanır. İki veya üç vakanın literal tekrarlaması ve dört ile altı vakanın teorik tekrarlaması, güçlü kanıtlar sunar." — Robert K. Yin

Vaka Çalışmasında Veri Kaynakları

Vaka çalışması, çoklu veri kaynakları kullanması ile diğer nitel yöntemlerden ayrılır:

Altı Temel Veri Kaynağı (Yin)

1. Dokümanlar: Mektuplar, raporlar, gündemler, toplantı tutanakları, medya haberleri
2. Arşiv kayıtları: İstatistikler, haritalar, isim listeleri, organizasyon şemaları
3. Görüşmeler: Yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış veya açık uçlu derinlemesine görüşmeler
4. Doğrudan gözlem: Araştırma ortamının sistematik gözlemi
5. Katılımcı gözlem: Araştırmacının olaylara aktif katılımı
6. Fiziksel eserler: Araçlar, teknolojik ürünler, sanat eserleri

Üçgenleme (Triangulation)

Üçgenleme, vaka çalışmasının güvenirliğini ve geçerliğini artırmanın en önemli stratejisidir. Dört tür üçgenleme vardır:

• Veri üçgenlemesi: Farklı kaynaklardan (görüşme, gözlem, doküman) elde edilen verilerin karşılaştırılması
• Araştırmacı üçgenlemesi: Birden fazla araştırmacının aynı vakayı bağımsız olarak incelemesi
• Kuram üçgenlemesi: Aynı verilerin farklı kuramsal perspektiflerden yorumlanması
• Yöntemsel üçgenleme: Farklı veri toplama yöntemlerinin birlikte kullanılması

Veri Analizi Stratejileri

1. Örüntü Eşleştirme

Ampirik olarak elde edilen örüntülerin kuramsal olarak beklenen örüntülerle karşılaştırılmasıdır. Eşleşme güçlü ise iç geçerlik artırılmış olur.

2. Açıklama Oluşturma

Vakanın "nasıl" ve "neden" sorularına yanıt veren nedensel açıklamalar geliştirmek için adım adım analiz yapılır.

3. Zaman Serisi Analizi

Olayların kronolojik sırasının analiz edilmesi ve beklenen zaman serisiyle karşılaştırılması.

4. Çapraz Vaka Sentezi

Çoklu vaka tasarımlarında her vakanın bireysel olarak analiz edilmesinin ardından vakalar arası ortak tema ve farklılıkların sentezlenmesi.

Genellenebilirlik Sorunu

Vaka çalışmasının en çok eleştirilen yönü genellenebilirliktir. Ancak bu eleştiri bir yanlış anlamaya dayanır:

• Vaka çalışması istatistiksel genelleme (örneklemden evrene) yapmaz
• Bunun yerine analitik genelleme (bulgulardan kurama) yapar
• Tıpkı tek bir deneyin kuramı test etmesi gibi, tek bir vaka çalışması da kuramsal önermeleri test edebilir veya genişletebilir

Ünlü Vaka Çalışması Örnekleri

• Freud'un Küçük Hans vakası (1909): Fobilerin psikanalitik yorumunun temel taşı
• Piaget'nin çocuk gelişimi gözlemleri: Kendi çocuklarının sistematik gözlemi ile bilişsel gelişim kuramının oluşturulması
• Broca'nın "Tan" hastası (1861): Beyin hasarı ve dil arasındaki ilişkinin ilk kanıtı
• Whyte'ın "Street Corner Society" (1943): Amerikan kentsel sosyolojisinin klasik etnografik vaka çalışması
• Yin'in kamu politikası vaka çalışmaları: Çoklu vaka tasarımı yöntembiliminin geliştirilmesi

Vaka Çalışması Ne Zaman Tercih Edilmeli?

1. Araştırma sorusu "nasıl" ve "neden" sorularını içeriyorsa
2. Araştırmacının olaylar üzerinde kontrolü yoksa
3. Güncel bir olgu kendi bağlamında incelenecekse
4. Olgu ile bağlam arasındaki sınırlar belirsizse
5. Derinlemesine ve bütüncül bir anlayış gerekiyorsa

Sonuç

Vaka çalışması yöntemi, karmaşık sosyal olguları bağlamları içinde derinlemesine anlamak için vazgeçilmez bir araştırma yaklaşımıdır. Tek ve çoklu vaka tasarımları, farklı araştırma amaçlarına hizmet eder. Çoklu veri kaynakları ve üçgenleme stratejileri kullanıldığında, vaka çalışması güçlü ve inandırıcı kanıtlar sunar. Araştırmacılar, vaka seçimini kuramsal temellere dayandırmalı, sistematik veri toplama ve analiz prosedürlerini izlemeli ve bulguların aktarılabilirliğini artırmak için ayrıntılı betimlemeler sunmalıdır.