Eylem Araştırması (Action Research): Lewin, Döngüsel Süreç ve Katılımcı Eylem Araştırması

Eylem araştırması (action research), uygulamadaki bir sorunu çözmek veya mevcut bir uygulamayı iyileştirmek amacıyla araştırmacı ve uygulayıcıların birlikte yürüttüğü sistematik bir araştırma yaklaşımıdır. Geleneksel araştırmadan farklı olarak, eylem araştırması yalnızca bilgi üretmeyi değil, aynı zamanda somut değişim ve dönüşüm sağlamayı hedefler. Bu yaklaşım özellikle eğitim, sağlık, toplum geliştirme ve örgütsel gelişim alanlarında yaygın olarak kullanılmaktadır.

Kurt Lewin ve Eylem Araştırmasının Kökenleri

Eylem araştırması kavramı, 1940'lı yıllarda sosyal psikolog Kurt Lewin tarafından geliştirilmiştir. Lewin, toplumsal sorunların çözümünde bilimsel araştırma ile pratik eylem arasında köprü kurulması gerektiğine inanmıştır. Ünlü ifadesiyle: "Bir sistemi anlamanın en iyi yolu, onu değiştirmeye çalışmaktır."

Lewin'in eylem araştırması modeli şu temel ilkelere dayanır:

Demokratik katılım: Araştırma sürecine etkilenen tüm paydaşların katılımı
Kuram-uygulama bütünlüğü: Kuramsal bilgi ile pratik eylem arasında sürekli diyalog
Döngüsel süreç: Planlama, eylem, gözlem ve yansıtma döngüsünün tekrarlanması
Sosyal değişim: Araştırmanın somut toplumsal iyileştirmeye katkıda bulunması

Lewin'in Alan Kuramı ve Değişim Modeli

Lewin'in alan kuramı (field theory), davranışın bireyin iç dünyası ile çevresel faktörlerin etkileşiminin ürünü olduğunu savunur. Değişim modeli üç aşamadan oluşur: çözülme (unfreezing) - mevcut durumun sorgulanması; değişim (changing) - yeni davranış ve uygulamaların benimsenmesi; yeniden dondurma (refreezing) - yeni durumun kalıcı hale getirilmesi. Bu model, eylem araştırmasının kuramsal temelini oluşturur.

Döngüsel Süreç Modeli

Eylem araştırmasının en belirgin özelliği döngüsel (cyclical) yapısıdır. Her döngü dört temel aşamadan oluşur ve bu döngü araştırma amacına ulaşılana kadar tekrarlanır:

1. Planlama (Plan)

Planlama aşamasında araştırmacı ve katılımcılar birlikte şu işlemleri gerçekleştirir:

Mevcut durumun tanımlanması ve sorunun belirlenmesi
İlgili literatürün taranması ve benzer uygulamaların incelenmesi
Müdahale veya eylem planının geliştirilmesi
Veri toplama araçlarının ve yöntemlerinin belirlenmesi
Başarı ölçütlerinin tanımlanması

2. Uygulama (Act)

Planlanan müdahale veya değişiklik uygulamaya konulur. Bu aşamada:

Eylem planı sistematik olarak hayata geçirilir
Uygulama süreci boyunca esneklik korunur; beklenmedik durumlara uyum sağlanır
Uygulama sürecinin detaylı kaydı tutulur

3. Gözlem (Observe)

Uygulamanın etkileri ve sonuçları sistematik olarak gözlemlenir ve belgelenir:

Nicel veriler toplanır (ön-test/son-test, performans ölçümleri, frekans kayıtları)
Nitel veriler toplanır (gözlem notları, günlükler, görüşmeler, öğrenci çalışmaları)
Beklenmedik sonuçlar ve yan etkiler kaydedilir

4. Yansıtma (Reflect)

Toplanan veriler analiz edilerek uygulamanın değerlendirilmesi yapılır:

Planlanan hedeflere ne ölçüde ulaşıldığının değerlendirilmesi
Başarılı ve başarısız yönlerin belirlenmesi
Süreçten çıkarılan derslerin kaydedilmesi
Bir sonraki döngü için revize edilmiş planın hazırlanması

"Eylem araştırmasında yansıtma, sadece geriye bakmak değildir; geleceğe yönelik bilinçli ve bilgiye dayalı eylem planlamasıdır." — McNiff ve Whitehead (2011)

Eylem Araştırması Türleri

1. Teknik/Bilimsel Eylem Araştırması

Bu tür, bir dış uzmanın belirlediği müdahalenin uygulayıcılar tarafından uygulanması ve sonuçlarının değerlendirilmesini kapsar. Pozitivist bir epistemolojiye daha yakındır ve müdahalenin etkinliğini test etmeyi amaçlar.

2. Pratik/Yorumlayıcı Eylem Araştırması

Uygulayıcının kendi pratiğini anlaması ve iyileştirmesi üzerine odaklanır. Araştırmacı ve uygulayıcı işbirliği içinde çalışır ancak uygulayıcı süreci sahiplenir. Öğretmenlerin kendi sınıf uygulamalarını araştırması bu türe örnektir.

3. Eleştirel/Özgürleştirici Eylem Araştırması

Paulo Freire ve eleştirel pedagoji geleneğinden etkilenen bu tür, toplumsal yapıların ve güç ilişkilerinin sorgulanmasını ve dönüştürülmesini hedefler. Araştırma, marjinalleştirilmiş grupların sesini yükseltme ve yapısal eşitsizlikleri değiştirme aracı olarak görülür.

4. Katılımcı Eylem Araştırması (Participatory Action Research - PAR)

Katılımcı eylem araştırması, topluluk üyelerinin araştırmanın tüm aşamalarına aktif olarak katıldığı bir yaklaşımdır. Araştırma "hakkında" yapılmaz, "birlikte" yapılır. Topluluk üyeleri araştırma sorusunun belirlenmesinden veri toplamasına, analizden eyleme kadar her aşamada ortak araştırmacıdır.

PAR'ın temel ilkeleri:

Güç paylaşımı: Araştırmacı ve katılımcılar arasında hiyerarşik ilişki yerine ortaklık
Topluluk bilgisinin tanınması: Akademik bilgi ile yerel bilginin eşit değerde kabul edilmesi
Eylem odaklılık: Araştırmanın somut toplumsal değişime yol açması
Kapasitite geliştirme: Topluluk üyelerinin araştırma becerilerinin güçlendirilmesi

Eğitimde Eylem Araştırması

Sınıf İçi Eylem Araştırması

Sınıf içi eylem araştırması, öğretmenlerin kendi sınıf ortamlarında öğretim uygulamalarını sistematik olarak araştırmasıdır. Bu yaklaşım, öğretmeni araştırmacı-uygulayıcı olarak konumlandırır ve profesyonel gelişimin güçlü bir aracı olarak kabul edilir.

Sınıf içi eylem araştırması örnekleri:

İşbirlikli öğrenme stratejilerinin öğrenci katılımına etkisinin incelenmesi
Dijital araçların okuduğunu anlama becerilerine katkısının araştırılması
Formative değerlendirme uygulamalarının öğrenme motivasyonuna etkisi
Farklılaştırılmış öğretim stratejilerinin çeşitli öğrenme ihtiyaçlarını karşılama düzeyi

Okul Geneli Eylem Araştırması

Okul geneli eylem araştırması, okuldaki tüm öğretmenlerin veya belirli bölümlerin birlikte yürüttüğü işbirlikli bir araştırma sürecidir. Okul gelişim planlarının uygulanması, öğretim programı yenilikleri ve okul kültürü geliştirme çalışmaları bu kategoriye girer.

Eylem Araştırmasında Veri Toplama

Eylem araştırması genellikle karma yöntem kullanan bir yaklaşımdır ve çeşitli veri kaynaklarından yararlanır:

Veri Kaynağı	Örnekler	Kullanım Amacı
Gözlem	Yapılandırılmış/yapılandırılmamış sınıf gözlemleri	Uygulamanın doğal ortamda belgelenmesi
Görüşme	Öğrenci, öğretmen, veli görüşmeleri	Katılımcı deneyimlerinin derinlemesine anlaşılması
Günlük/Jurnal	Araştırmacı günlüğü, öğrenci günlükleri	Süreç boyunca düşüncelerin ve deneyimlerin kaydı
Dokümanlar	Öğrenci çalışmaları, ders planları, toplantı tutanakları	Uygulama kanıtlarının belgelenmesi
Anketler/Ölçekler	Tutum ölçekleri, memnuniyet anketleri	Nicel verilerin sistematik toplanması
Performans verileri	Sınav sonuçları, rubrik değerlendirmeleri	Öğrenme çıktılarının ölçülmesi

Eylem Araştırmasının Güçlü Yönleri ve Sınırlılıkları

Güçlü Yönleri

Pratik değer: Araştırma doğrudan uygulama sorunlarını çözer; bulgular hemen uygulamaya aktarılır
Profesyonel gelişim: Uygulayıcılar araştırma sürecinde kendi mesleki becerilerini geliştirirler
Bağlamsal duyarlılık: Araştırma, uygulamanın gerçekleştiği özgül bağlamda yürütülür
Demokratik katılım: Etkilenen tüm paydaşların sürece dahil edilmesi
Sürekli iyileştirme: Döngüsel yapı, sürekli gelişim ve uyarlama sağlar

Sınırlılıkları

Genellenebilirlik: Bulgular belirli bir bağlama özgüdür; geniş genellemeler yapılamaz
Araştırmacı yanlılığı: Uygulayıcı aynı zamanda araştırmacı olduğunda nesnellik sorunu ortaya çıkabilir
Zaman yoğunluğu: Birden fazla döngü yürütmek uzun zaman gerektirir
Metodolojik titizlik: Bazı akademik çevrelerde eylem araştırmasının bilimsel titizliği sorgulanır
Etik karmaşıklık: Araştırmacı-katılımcı çifte rolü etik ikilemler yaratabilir

Eylem Araştırmasında Kalite Ölçütleri

Geleneksel geçerlilik ve güvenilirlik kavramları eylem araştırmasına doğrudan uygulanamaz. Bunun yerine alternatif kalite ölçütleri önerilmiştir:

Diyalojik geçerlilik: Araştırma sürecinin eleştirel diyalog ve akran değerlendirmesi ile desteklenmesi
Sonuç geçerliliği: Araştırmanın somut değişim ve iyileştirme üretip üretmediği
Süreç geçerliliği: Araştırma döngülerinin sistematik ve titiz biçimde yürütülmesi
Demokratik geçerlilik: Tüm paydaşların sesinin temsil edilmesi
Katalitik geçerlilik: Araştırmanın katılımcıları harekete geçirme ve güçlendirme kapasitesi

Sonuç

Eylem araştırması, bilimsel araştırma ile pratik uygulama arasındaki uçurumu kapatan güçlü bir araştırma yaklaşımıdır. Kurt Lewin'in öncü çalışmalarından günümüze uzanan bu gelenek, eğitimden sağlığa, toplum geliştirmeden örgütsel dönüşüme kadar geniş bir alanda kullanılmaktadır. Döngüsel yapısı, demokratik katılımı ve eylem odaklılığı, onu geleneksel araştırma yaklaşımlarından ayıran temel özelliklerdir. Araştırmacıların eylem araştırmasını seçerken, bu yaklaşımın felsefi temellerini, döngüsel sürecin gereksinimlerini ve kalite ölçütlerini iyi anlamaları gerekmektedir.