Doküman Analizi: Arşiv Araştırması, Belge İnceleme ve Tarihsel Analiz

Doküman analizi, mevcut yazılı, görsel veya dijital belgelerin sistematik olarak incelenmesi ve yorumlanması sürecini kapsayan nitel bir araştırma yöntemidir. Görüşme ve gözlem gibi etkileşimli veri toplama yöntemlerinden farklı olarak, doküman analizi araştırmacının müdahalesinden bağımsız olarak üretilmiş materyalleri kullanır. Bu özellik, doküman analizini hem bağımsız bir araştırma yöntemi hem de diğer yöntemleri destekleyen bir veri kaynağı olarak değerli kılar.

Doküman Analizinin Tanımı ve Kapsamı

Bowen (2009), doküman analizini "basılı ve elektronik materyallerin sistematik olarak gözden geçirilmesi ve değerlendirilmesi" olarak tanımlar. Bu yöntem, belgelerin yüzeysel okunmasının ötesine geçerek derinlemesine inceleme, eleştirel değerlendirme ve sistematik yorumlama gerektirir.

Doküman analizi şu amaçlarla kullanılabilir:

• Bağımsız araştırma yöntemi olarak: Tarihsel araştırmalar, politika analizleri, söylem çalışmaları
• Üçgenleme (triangulation) aracı olarak: Görüşme ve gözlem verilerini destekleme ve doğrulama
• Bağlam oluşturma: Araştırma ortamının tarihsel ve kurumsal bağlamını anlama
• Değişim izleme: Zaman içinde politika, uygulama veya söylem değişikliklerini belgeleme

Belge Türleri ve Sınıflandırma

Birincil Kaynaklar

Birincil kaynaklar, incelenen olay veya dönemle doğrudan ve eşzamanlı olarak üretilmiş belgelerdir:

• Resmi belgeler: Kanunlar, yönetmelikler, mahkeme kararları, meclis tutanakları, bakanlık genelgeleri
• Kurumsal belgeler: Toplantı tutanakları, yıllık raporlar, stratejik planlar, iç yazışmalar
• Kişisel belgeler: Günlükler, mektuplar, anılar, otobiyografiler
• Medya belgeleri: Gazete haberleri, dergi makaleleri, radyo/TV yayın kayıtları
• Görsel belgeler: Fotoğraflar, afişler, haritalar, mimari çizimler
• Dijital belgeler: E-postalar, sosyal medya paylaşımları, web sitesi içerikleri, blog yazıları

İkincil Kaynaklar

İkincil kaynaklar, birincil kaynaklara dayalı olarak sonradan üretilmiş yorumlama ve analiz içeren belgelerdir: akademik makaleler, kitaplar, ansiklopedi maddeleri, biyografiler ve tarih yazımı eserleri.

Arşiv Araştırması

Arşiv araştırması, doküman analizinin en sistematik ve kapsamlı biçimidir. Araştırmacı, arşivlerde korunan belgeleri sistematik olarak tarayarak araştırma sorusuna yanıt arar.

Arşiv Türleri

1. Devlet arşivleri: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Milli Eğitim Bakanlığı arşivleri
2. Üniversite arşivleri: Kurumsal tarih belgeleri, akademik kayıtlar
3. Özel arşivler: Vakıf, dernek ve şirket arşivleri
4. Dijital arşivler: Ulusal kütüphanelerin dijitalleştirilmiş koleksiyonları, açık erişim veri tabanları
5. Kişisel arşivler: Aile koleksiyonları, özel mektup ve fotoğraf arşivleri

Arşiv Araştırmasının Aşamaları

Arşiv araştırması genellikle şu adımları izler:

1. Ön araştırma: Hangi arşivlerin araştırma konusuyla ilgili belgeler barındırdığının belirlenmesi
2. Erişim izni: Arşiv yönetiminden gerekli izinlerin alınması
3. Katalog taraması: Arşiv kataloglarının ve envanterlerinin sistematik olarak incelenmesi
4. Belge seçimi: Araştırma sorusuna uygun belgelerin belirlenmesi
5. Belge inceleme: Seçilen belgelerin dikkatli ve sistematik olarak okunması ve not alınması
6. Belge değerlendirme: Belgelerin özgünlüğünün, güvenilirliğinin ve temsil gücünün değerlendirilmesi

Doküman Analizi Süreci

Bowen (2009), doküman analizini üç aşamalı bir süreç olarak tanımlar:

1. Yüzeysel İnceleme (Skimming)

Belgelerin genel içeriğini, yapısını ve araştırma sorusuyla ilgisini belirlemek amacıyla hızlı bir tarama yapılır. Bu aşamada hangi belgelerin derinlemesine incelemeye değer olduğuna karar verilir.

2. Derinlemesine Okuma (Reading)

Seçilen belgeler dikkatli ve eleştirel bir gözle okunur. Araştırmacı, belgenin bağlamını, amacını, hedef kitlesini, üretildiği koşulları ve olası önyargılarını değerlendirerek okur.

3. Yorumlama (Interpretation)

Belgelerdeki bilgiler, araştırma sorusu çerçevesinde analiz edilir ve yorumlanır. Bu aşamada tematik analiz, içerik analizi veya söylem analizi gibi analitik yaklaşımlar kullanılabilir.

Tarihsel Analiz

Tarihsel analiz, doküman analizinin zaman boyutunu ön plana çıkaran özel bir biçimidir. Araştırmacı, belgeleri kronolojik bir çerçevede inceleyerek olayların, politikaların veya söylemlerin zaman içindeki değişimini izler.

Tarihsel Analizde Kaynak Eleştirisi

Eleştiri Türü	Sorgulanan Boyut	Örnek Sorular
Dış eleştiri	Belgenin özgünlüğü	Belge gerçek mi, sahte mi? Kim tarafından, ne zaman yazılmış?
İç eleştiri	Belgenin güvenilirliği	İçerik tutarlı mı? Yazar doğru bilgi veriyor mu? Önyargı var mı?
Bağlamsal eleştiri	Üretim koşulları	Belge hangi koşullarda üretilmiş? Hangi amaçla yazılmış?

Doküman Analizinde Güvenilirlik Stratejileri

• Üçgenleme: Farklı kaynaklardan elde edilen bilgilerin karşılaştırılması ve doğrulanması
• Bağlamsal değerlendirme: Her belgenin üretildiği tarihsel, politik ve kültürel bağlamın dikkate alınması
• Kaynak çeşitliliği: Farklı türde belgelerin (resmi-gayri resmi, kişisel-kurumsal) bir arada kullanılması
• Eleştirel okuma: Belgelerin görünür içeriğinin yanı sıra örtük mesajların, sessizliklerin ve eksikliklerin de analiz edilmesi
• Şeffaf raporlama: Hangi belgelerin seçildiğinin, seçim kriterlerinin ve analiz sürecinin açıkça belgelenmesi

Doküman Analizinin Avantajları ve Sınırlılıkları

Avantajları

• Reaktivite yokluğu: Belgeler araştırmacının varlığından etkilenmez; doğal ve otantik veriler sunar
• Maliyet etkinliği: Genellikle görüşme ve gözleme göre daha az maliyetlidir
• Zaman esnekliği: Araştırmacı belgelere tekrar tekrar dönebilir ve yeniden analiz edebilir
• Geniş kapsam: Uzun zaman dilimlerini ve geniş coğrafyaları kapsayan analizler mümkündür
• Tarihsel derinlik: Geçmişte yaşanmış olayların incelenmesi için tek yol olabilir

Sınırlılıkları

• Seçim yanlılığı: Arşivlerde korunan belgeler, üretilenin yalnızca küçük bir bölümüdür
• Eksik bilgi: Belgeler araştırma sorusunun tüm boyutlarını kapsamayabilir
• Bağlam kaybı: Belgenin üretim bağlamı her zaman tam olarak bilinemez
• Erişim güçlükleri: Bazı arşivler kısıtlı erişime sahiptir; dijitalleştirilmemiş belgeler fiziksel ziyaret gerektirir

"Belgeler sessiz tanıklardır; onlara doğru soruları sormayı bilmek araştırmacının en önemli becerisidir." — Merriam ve Tisdell (2016)

Sonuç

Doküman analizi, nitel araştırmada güçlü ve çok yönlü bir veri toplama ve analiz yöntemidir. Arşiv araştırması, belge inceleme ve tarihsel analiz, araştırmacıya etkileşimli yöntemlerin ulaşamayacağı veri kaynaklarına erişim sağlar. Doküman analizinin başarılı bir şekilde yürütülmesi, belgelerin eleştirel değerlendirilmesi, bağlamsal yorumlama ve sistematik analiz becerilerini gerektirir. Diğer nitel yöntemlerle birlikte kullanıldığında, üçgenleme yoluyla araştırmanın güvenilirliğini önemli ölçüde artırır.