Nitel Araştırmada Geçerlik ve Güvenirlik: Trustworthiness

Nitel araştırmada geçerlik ve güvenirlik kavramları, nicel araştırmadaki karşılıklarından farklı bir anlam taşır. Lincoln ve Guba (1985), nitel araştırmanın kalitesini değerlendirmek için güvenilirlik (trustworthiness) çerçevesini geliştirmiş ve bu çerçeve nitel araştırma dünyasında en çok kabul gören kalite ölçütü haline gelmiştir.

Neden Farklı Kriterler Gereklidir?

Nicel araştırmada iç geçerlik, dış geçerlik, güvenirlik ve nesnellik kavramları kullanılır. Ancak nitel araştırmanın yorumsamacı epistemolojisi bu kavramların doğrudan uygulanmasını zorlaştırır. Nitel araştırmada tek bir nesnel gerçeklik yerine çoklu gerçeklikler kabul edildiğinden, kalite kriterleri de buna göre yeniden tanımlanmıştır.

Nicel Araştırma Kriteri	Nitel Karşılığı (Lincoln & Guba)
İç Geçerlik	İnandırıcılık (Credibility)
Dış Geçerlik	Aktarılabilirlik (Transferability)
Güvenirlik (Reliability)	Tutarlılık (Dependability)
Nesnellik (Objectivity)	Doğrulanabilirlik (Confirmability)

1. İnandırıcılık (Credibility)

İnandırıcılık, araştırma bulgularının katılımcıların deneyimlerini ve gerçekliklerini ne ölçüde doğru yansıttığıyla ilgilidir. Bu kriteri sağlamak için çeşitli stratejiler kullanılır:

Uzun Süreli Etkileşim (Prolonged Engagement)

Araştırmacının araştırma ortamında yeterli süre geçirmesidir. Bu süre, bağlamı anlama, güven inşa etme ve olası yanlılıkları tespit etme imkanı tanır. Kısa süreli ve yüzeysel etkileşim, verilerin derinliğini ve doğruluğunu olumsuz etkiler.

Sürekli Gözlem (Persistent Observation)

Araştırma konusuyla ilgili en önemli unsurları belirlemeye yönelik derinlemesine ve sürekli gözlem yapılmasıdır. Uzun süreli etkileşim genişlik sağlarken, sürekli gözlem derinlik sağlar.

Üçgenleme (Triangulation)

Araştırma bulgularının birden fazla kaynak veya yöntemle doğrulanmasıdır. Dört tür üçgenleme vardır:

• Veri üçgenlemesi: Farklı zaman, mekan ve kişilerden veri toplama
• Araştırmacı üçgenlemesi: Birden fazla araştırmacının verileri analiz etmesi
• Yöntem üçgenlemesi: Farklı veri toplama yöntemlerinin kullanılması (görüşme + gözlem + belge)
• Kuram üçgenlemesi: Verilerin farklı kuramsal perspektiflerden yorumlanması

Akran Denetimi (Peer Debriefing)

Araştırma sürecinin ve bulgularının, araştırma konusuna aşina olan ancak çalışmaya doğrudan dahil olmayan bir akademik akran tarafından gözden geçirilmesidir. Bu kişi araştırmacının kör noktalarını tespit etmeye yardımcı olur.

Katılımcı Teyidi (Member Checking)

Araştırma bulgularının katılımcılarla paylaşılarak doğruluğunun kontrol edilmesidir. Katılımcılara görüşme dökümleri, kodlamalar veya tematik bulgular gösterilir ve geri bildirimleri alınır. Bu strateji, Lincoln ve Guba tarafından inandırıcılığı sağlamanın en kritik tekniği olarak değerlendirilmiştir.

"Katılımcı teyidi, nitel araştırmada inandırıcılığı sağlamanın en önemli yoludur. Araştırmacının yorumlarının katılımcıların gerçekliğiyle uyumlu olup olmadığını doğrudan test eder." — Lincoln & Guba (1985)

2. Aktarılabilirlik (Transferability)

Aktarılabilirlik, nicel araştırmadaki dış geçerliğin (genellenebilirlik) nitel karşılığıdır. Nitel araştırma istatistiksel genelleme iddiasında bulunmaz; bunun yerine okuyucunun bulguların kendi bağlamına uygulanıp uygulanamayacağına karar vermesini sağlar.

Yoğun Betimleme (Thick Description)

Geertz'den (1973) ödünç alınan bu kavram, araştırma bağlamının, katılımcıların, süreçlerin ve bulguların son derece ayrıntılı bir şekilde betimlenmesidir. Bu ayrıntılı betimleme sayesinde okuyucu, bulguların kendi durumuna ne ölçüde aktarılabileceğine karar verebilir.

3. Tutarlılık (Dependability)

Tutarlılık, araştırma sürecinin mantıklı, izlenebilir ve belgelenmiş olmasıyla ilgilidir. Aynı bağlamda, aynı katılımcılarla benzer bulgulara ulaşılabilir mi sorusuna yanıt arar.

Denetim İzi (Audit Trail)

Araştırma sürecinin her aşamasının detaylı olarak belgelenmesidir. Denetim izi şunları içerir:

• Ham veriler (görüşme kayıtları, notlar)
• Veri analizi sürecinin belgeleri (kodlama notları, tematik haritalar)
• Araştırma kararlarının gerekçeleri
• Araştırmacının dönüşümsel günlüğü
• Süreç boyunca yapılan değişiklikler ve nedenleri

Bağımsız bir denetçi, denetim izini inceleyerek araştırma sürecinin tutarlılığını değerlendirebilir.

4. Doğrulanabilirlik (Confirmability)

Doğrulanabilirlik, bulguların araştırmacının önyargılarından değil, verilerden kaynaklandığının gösterilmesidir. Tam nesnellik iddia edilmez ancak bulguların verilere dayandığı kanıtlanır.

Dönüşümsellik (Reflexivity)

Araştırmacının kendi varsayımlarını, değerlerini, deneyimlerini ve konumunu açıkça ortaya koymasıdır. Dönüşümsel günlük tutarak araştırmacı şu soruları düzenli olarak sorgular:

• Benim geçmişim ve deneyimlerim verileri nasıl yorumlamama etki ediyor?
• Katılımcılarla ilişkim analiz sürecini nasıl şekillendiriyor?
• Hangi varsayımlarımı sorgulamalıyım?
• Verilerde görmek istediğim şeyleri mi görüyorum, yoksa veriler bana ne gösteriyor?

Olumsuz Vaka Analizi (Negative Case Analysis)

Olumsuz vaka analizi, ortaya çıkan temalara veya örüntülere uymayan vakaların aktif olarak aranması ve incelenmesidir. Bu strateji, araştırmacının bulgularını aşırı basitleştirmesini veya sadece destekleyici kanıtlara odaklanmasını önler.

Olumsuz vakalar, temaların ve yorumların yeniden gözden geçirilmesine, rafine edilmesine ve daha kapsamlı hale getirilmesine katkıda bulunur.

Güvenilirliği Artıran Ek Stratejiler

1. Araştırmacı günlüğü: Süreç boyunca karar, duygu ve düşüncelerin kaydedilmesi
2. Çoklu veri kaynağı: Farklı kaynaklardan elde edilen verilerin karşılaştırılması
3. Yeterli veri sunumu: Bulguları destekleyen doğrudan alıntıların kullanılması
4. Araştırmacı konumlandırması: Araştırmacının çalışmaya olan ilgisinin ve ilişkisinin açıklanması
5. Uzman incelemesi: Nitel araştırma deneyimi olan bir uzmanın süreci değerlendirmesi

Sonuç

Lincoln ve Guba'nın güvenilirlik çerçevesi, nitel araştırmanın kalitesini değerlendirmek ve artırmak için kapsamlı bir yol haritası sunar. İnandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ve doğrulanabilirlik kriterleri bir bütün olarak ele alındığında, nitel araştırmanın bilimsel titizliği ve değeri en üst düzeye çıkar. Bu stratejilerin araştırma sürecinin başından itibaren planlanması ve sistematik olarak uygulanması büyük önem taşımaktadır.