Disiplinlerarası ve Multidisipliner Araştırma

Günümüzün karmaşık toplumsal, çevresel ve teknolojik sorunları, tek bir disiplinin sınırları içinde çözülemeyecek kadar çok boyutludur. İklim değişikliği, pandemi yönetimi, yapay zeka etiği veya eğitim eşitsizliği gibi sorunlar, farklı disiplinlerin bilgi birikimini, yöntemlerini ve bakış açılarını bir araya getirmeyi gerektirir. Bu bağlamda disiplinlerarası (interdisciplinary), multidisipliner (multidisciplinary) ve transdisipliner (transdisciplinary) araştırma yaklaşımları giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bhome ve arkadaşları (2013), modern bilimsel sorunların çoğunun tek bir disiplinin kapsamını aştığını ve farklı alanların işbirliğini zorunlu kıldığını vurgular. Bu yazıda bu yaklaşımların tanımlarını, aralarındaki farkları, avantajlarını, zorluklarını ve uygulama stratejilerini kapsamlı biçimde ele alacağız.

Temel Kavramlar ve Tanımlar

Disipliner Araştırma (Disciplinary Research)

Disipliner araştırma, tek bir akademik disiplinin sınırları içinde yürütülen araştırmadır. Araştırmacı, kendi alanının kuramlarını, yöntemlerini ve kavramsal çerçevelerini kullanarak bir sorunu inceler. Örneğin, bir fizikçinin kuantum mekaniği üzerine çalışması veya bir tarihçinin Osmanlı dönemi sosyal yapısını incelemesi disipliner araştırmadır. Jackson'a (2015) göre disipliner araştırma, bilimsel bilginin derinlemesine ve sistematik biçimde üretilmesinin temelini oluşturur.

Multidisipliner Araştırma (Multidisciplinary Research)

Multidisipliner araştırma, bir konunun birden fazla disiplinin bakış açısıyla, ancak her disiplinin kendi sınırları içinde kalarak incelenmesidir. Farklı disiplinlerden araştırmacılar aynı konu üzerinde çalışır, ancak her biri kendi yöntemini ve kuramsal çerçevesini kullanır. Sonuçlar yan yana konularak bir bütünlük oluşturulmaya çalışılır, ancak gerçek bir entegrasyon gerçekleşmez.

Creswell (2009), multidisipliner araştırmayı farklı disiplinlerin bir konuya kendi pencerelerinden baktığı, ancak pencerelerin birleşmediği bir yaklaşım olarak betimler. Örneğin, obezite konusunu bir beslenme uzmanı diyet açısından, bir psikolog davranışsal açıdan, bir sosyolog toplumsal açıdan inceler; ancak bu bakış açıları sistematik olarak bütünleştirilmez.

Disiplinlerarası Araştırma (Interdisciplinary Research)

Disiplinlerarası araştırma, birden fazla disiplinin bilgi, yöntem ve kavramlarının gerçek bir sentez oluşturacak şekilde bütünleştirilmesidir. Multidisipliner araştırmadan temel farkı, disiplinler arasında aktif bir etkileşim ve entegrasyon olmasıdır. Bhome ve arkadaşlarına (2013) göre disiplinlerarası araştırma, farklı disiplinlerin sınırlarını aşarak yeni bir anlayış, yöntem veya kavramsal çerçeve üretmeyi hedefler.

Örneğin, biyoinformatik alanı, biyoloji ve bilgisayar bilimlerinin gerçek bir sentezi olarak ortaya çıkmıştır. Benzer şekilde, bilişsel nörobilim, psikoloji ve nörobilimin entegrasyonuyla yeni bir disiplin oluşturmuştur.

Transdisipliner Araştırma (Transdisciplinary Research)

Transdisipliner araştırma, disiplinlerarası araştırmanın bir adım ötesine geçerek, akademik disiplinlerin ötesinde toplumsal aktörleri, uygulayıcıları ve politika yapıcıları da araştırma sürecine dahil eder. Bu yaklaşımda bilgi üretimi yalnızca akademik çevrede değil, gerçek dünya bağlamında ve toplumsal paydaşlarla birlikte gerçekleştirilir.

Yaklaşımlar Arası Karşılaştırma

Özellik	Disipliner	Multidisipliner	Disiplinlerarası	Transdisipliner
Disiplin sayısı	Tek	Birden fazla	Birden fazla	Birden fazla + toplumsal aktörler
Entegrasyon düzeyi	Yok	Düşük (yan yana)	Yüksek (sentez)	Çok yüksek (sınır aşma)
Disiplin sınırları	Korunur	Korunur	Aşılır	Ortadan kalkar
Yöntem	Tek disiplinin yöntemi	Her disiplin kendi yöntemi	Bütünleşik yöntem	Katılımcı, eylem odaklı
Sonuç	Disipline özgü bilgi	Çoklu perspektifler	Yeni sentez ve anlayış	Toplumsal dönüşüm
Paydaşlar	Akademisyenler	Akademisyenler	Akademisyenler	Akademisyenler + toplum
Zorluk düzeyi	Düşük	Orta	Yüksek	Çok yüksek

Disiplinlerarası Araştırmanın Artış Nedenleri

Son yıllarda disiplinlerarası araştırmanın hızla artmasının birkaç temel nedeni vardır:

1. Karmaşık sorunlar: İklim değişikliği, küresel sağlık, dijital dönüşüm gibi çağdaş sorunlar tek bir disiplinin kapsamını aşmaktadır. Jackson'a (2015) göre bu sorunları anlamak ve çözmek için farklı bilgi alanlarının birleştirilmesi zorunludur.
2. Finansman politikaları: Araştırma fonlama kuruluşları (TÜBİTAK, AB Horizon, NSF) giderek daha fazla disiplinlerarası projelere öncelik vermektedir.
3. Teknolojik gelişmeler: Veri bilimi, yapay zeka ve biyoteknoloji gibi alanlar doğası gereği disiplinlerarasıdır.
4. Toplumsal beklentiler: Bilimsel araştırmanın toplumsal sorunlara çözüm üretmesi beklentisi artmıştır; bu da farklı disiplinlerin işbirliğini gerektirmektedir.
5. Akademik yapılanma: Üniversiteler, disiplinlerarası araştırma merkezleri ve programlar kurarak bu yaklaşımı teşvik etmektedir.

Disiplinlerarası Araştırmanın Zorlukları

Disiplinlerarası araştırma, önemli avantajlarının yanı sıra ciddi zorluklarla da karşılaşır. Bhome ve arkadaşları (2013) bu zorlukları şu şekilde sıralar:

Terminoloji Farklılıkları

Farklı disiplinler aynı kavramları farklı anlamlarda kullanabilir veya aynı olguyu farklı terimlerle ifade edebilir. Örneğin, "model" kavramı matematik, fizik, psikoloji ve bilgisayar bilimlerinde farklı anlamlara gelir. Bu terminolojik farklılıklar, iletişim güçlüklerine ve yanlış anlamalara yol açabilir.

Metodoloji Farklılıkları

Her disiplinin kabul ettiği araştırma yöntemleri, kanıt standartları ve geçerlik kriterleri farklıdır. Bir deney psikologunun "kanıt" anlayışı ile bir tarihçinin "kanıt" anlayışı temelden farklıdır. Creswell (2009), bu metodolojik farklılıkların disiplinlerarası ekiplerde en sık yaşanan çatışma kaynağı olduğunu belirtir.

İletişim Zorlukları

Farklı disiplinlerden araştırmacılar, kendi alanlarına özgü jargon ve düşünce kalıpları geliştirmiştir. Bu durum, disiplinler arası diyalogu zorlaştırabilir. Ortak bir dil ve kavramsal çerçeve geliştirmek zaman ve çaba gerektirir.

Akademik Değerlendirme Sorunları

Geleneksel akademik değerlendirme sistemi disiplin temelli olduğundan, disiplinlerarası araştırmalar hakemlik sürecinde zorluk yaşayabilir. Hangi dergide yayımlanacağı, hangi alan uzmanlarının değerlendireceği ve akademik terfi süreçlerinde nasıl konumlandırılacağı belirsiz kalabilir.

Güç Dinamikleri

Disiplinlerarası ekiplerde bazı disiplinler diğerlerine göre daha baskın olabilir. Özellikle doğa bilimleri ile sosyal bilimler arasındaki hiyerarşik algılar, eşit ve verimli bir işbirliğini engelleyebilir.

Disiplinlerarası Araştırmanın Avantajları

Yenilik ve İnovasyon

Farklı disiplinlerin kesişim noktaları, yeni fikirlerin, yöntemlerin ve çözümlerin doğmasına zemin hazırlar. Bhome ve arkadaşlarına (2013) göre bilim tarihindeki en önemli atılımların çoğu, disiplin sınırlarının aşılmasıyla gerçekleşmiştir. DNA yapısının keşfi (biyoloji, kimya ve fizik), davranışsal ekonomi (psikoloji ve ekonomi) bunun örnekleridir.

Kapsamlı Anlayış

Karmaşık olgular, tek bir disiplinin bakış açısıyla tam olarak anlaşılamaz. Disiplinlerarası yaklaşım, bir olgunun farklı boyutlarını bütüncül olarak kavramayı sağlar. Örneğin, öğrenme güçlüğünü anlamak için nörobilim, psikoloji, eğitim bilimleri ve dilbilimin katkılarına ihtiyaç duyulur.

Toplumsal Sorunlara Etkin Çözümler

Gerçek dünya sorunları disiplin sınırlarını tanımaz. Disiplinlerarası araştırma, bu sorunlara daha etkili ve uygulanabilir çözümler üretme potansiyeline sahiptir.

Araştırmacı Gelişimi

Disiplinlerarası çalışma, araştırmacıların bakış açılarını genişletir, eleştirel düşünme becerilerini geliştirir ve farklı yöntemleri öğrenmelerine olanak tanır.

Ekip Bilimi (Team Science)

Disiplinlerarası araştırma genellikle ekip bilimi çerçevesinde yürütülür. Ekip bilimi, farklı uzmanlık alanlarından araştırmacıların ortak bir hedefe yönelik işbirliği yapmasını içerir. Jackson'a (2015) göre başarılı bir disiplinlerarası ekibin özellikleri şunlardır:

• Ortak vizyon: Tüm ekip üyelerinin paylaştığı açık ve belirgin bir araştırma hedefi.
• Karşılıklı saygı: Her disiplinin katkısının eşit derecede değerli olduğunun kabul edilmesi.
• Etkili iletişim: Düzenli toplantılar, ortak terminoloji geliştirme ve aktif dinleme.
• Esneklik: Farklı yaklaşımlara ve bakış açılarına açık olma.
• Liderlik: Disiplinlerarası işbirliğini kolaylaştıran, kapsayıcı bir liderlik yapısı.

Farklı Alanlardan Örnekler

Eğitim Araştırması

Eğitim araştırmaları doğası gereği disiplinlerarası bir yapıdadır. Öğrenme süreçlerini anlamak için psikoloji, sosyoloji, nörobilim, dilbilim ve teknoloji alanlarının katkıları gerekir. Örneğin, öğrenme analitiği alanı; eğitim bilimleri, veri bilimi ve bilgisayar bilimlerinin kesişiminde yer alır.

Sağlık Araştırması

Halk sağlığı araştırmaları, tıp, epidemiyoloji, sosyoloji, psikoloji, ekonomi ve çevre bilimlerini bir araya getirir. Pandemi yönetimi bu yaklaşımın en çarpıcı örneğidir: Viroloji, epidemiyoloji, davranış bilimleri, iletişim ve kamu politikası alanlarının koordinasyonunu gerektirir.

Çevre Araştırması

Çevre sorunları, doğa bilimleri (ekoloji, iklim bilimi), sosyal bilimler (ekonomi, sosyoloji, siyaset bilimi), mühendislik ve hukuk alanlarının entegrasyonunu gerektirir. İklim değişikliğiyle mücadele, disiplinlerarası araştırmanın en acil gereklilik olduğu alanlardan biridir.

Disiplinlerarası Araştırma Yürütme Adımları

Creswell (2009) ve Bhome ve arkadaşlarının (2013) çalışmalarından yola çıkarak, disiplinlerarası araştırma yürütmek için önerilen adımlar:

1. Araştırma sorusunu tanımlayın: Sorunun gerçekten disiplinlerarası bir yaklaşım gerektirip gerektirmediğini değerlendirin. Tek bir disiplinin yöntemleriyle yanıtlanabilecek sorular için disiplinlerarası yaklaşım gereksiz olabilir.
2. İlgili disiplinleri belirleyin: Araştırma sorusunun farklı boyutlarını ele alabilecek disiplinleri tespit edin ve her disiplinin potansiyel katkısını netleştirin.
3. Ekip oluşturun: Farklı disiplinlerden uzmanları bir araya getirin. Ekip üyelerinin disiplinlerarası çalışmaya istekli ve açık olması kritik önem taşır.
4. Ortak bir dil geliştirin: Temel kavramların tüm ekip üyeleri tarafından aynı şekilde anlaşılmasını sağlayın. Terminoloji farklılıklarını baştan tartışın ve çözün.
5. Entegre bir çerçeve oluşturun: Farklı disiplinlerin bakış açılarını bütünleştiren bir kuramsal veya kavramsal çerçeve geliştirin.
6. Yöntem entegrasyonu sağlayın: Farklı disiplinlerin yöntemlerini araştırma sorusuna uygun biçimde bir araya getirin. Karma yöntem yaklaşımları bu aşamada özellikle yararlıdır.
7. Düzenli iletişim kurun: Ekip üyeleri arasında düzenli toplantılar, çalıştaylar ve gayri resmi etkileşim fırsatları oluşturun.
8. Bulguları bütünleştirin: Farklı analizlerden elde edilen bulguları sentezleyin ve disiplinlerarası bir yorumlama çerçevesinde sunun.

Değerlendirme Kriterleri

Disiplinlerarası araştırmanın kalitesini değerlendirmek için geleneksel kriterler yeterli olmayabilir. Jackson'a (2015) göre ek değerlendirme kriterleri şunlardır:

• Entegrasyon kalitesi: Farklı disiplinlerin bilgi ve yöntemlerinin ne kadar başarılı bir şekilde bütünleştirildiği.
• Katma değer: Disiplinlerarası yaklaşımın, tek bir disiplinin ötesinde ne tür yeni bilgi veya anlayış ürettiği.
• Metodolojik tutarlılık: Farklı yöntemlerin birbirleriyle uyumlu ve tutarlı biçimde kullanılıp kullanılmadığı.
• İletişim kalitesi: Bulguların farklı disiplinlerden okuyucular için anlaşılır biçimde sunulup sunulmadığı.
• Toplumsal etki: Araştırmanın gerçek dünya sorunlarına somut katkı sağlayıp sağlamadığı.

Önemli Not: Bhome ve arkadaşları (2013), disiplinlerarası araştırmanın "moda" bir kavram olarak yüzeysel biçimde uygulanması riskine dikkat çeker. Gerçek disiplinlerarası araştırma, farklı disiplinlerin yalnızca bir arada olmasını değil, aktif bir entegrasyon ve sentez sürecini gerektirir. Bu süreç zaman, çaba ve karşılıklı öğrenme gerektirir.

Sonuç

Disiplinlerarası ve multidisipliner araştırma yaklaşımları, günümüzün karmaşık sorunlarını anlamak ve çözmek için giderek daha kritik bir öneme sahip olmaktadır. Multidisipliner yaklaşım farklı bakış açılarını yan yana koyarken, disiplinlerarası yaklaşım bu bakış açılarını gerçek bir senteze dönüştürür; transdisipliner yaklaşım ise akademik sınırları aşarak toplumsal aktörleri de sürece dahil eder. Creswell'e (2009) göre başarılı disiplinlerarası araştırma, farklı disiplinlere karşılıklı saygı, etkili iletişim ve ortak bir vizyon gerektirir. Araştırmacıların kendi disiplin sınırlarının ötesine bakma cesareti göstermesi ve farklı bilgi alanlarıyla işbirliği yapma becerisi geliştirmesi, bilimsel ilerlemenin ve toplumsal sorunlara çözüm üretmenin anahtarıdır.