Araştırma Etiği Başvuru Rehberi: Etik Kurul, Onam Formu ve KVKK

Araştırma etiği, bilimsel çalışmaların insanlara zarar vermeden, hakları koruyarak ve dürüstlükle yürütülmesini sağlayan ilke ve kurallar bütünüdür. Bu rehberde, etik kurul başvuru sürecinden bilgilendirilmiş onam formu hazırlamaya, KVKK uyumundan hassas gruplarla çalışmaya kadar tüm pratik adımları bulacaksınız.

Araştırma Etiğinin Temel İlkeleri

Belmont Raporu'ndan (1979) günümüze kadar uzanan temel etik ilkeler:

• Kişilere saygı (Respect for persons): Bireylerin özerkliğini tanıma, bilgilendirilmiş onam alma, savunmasız grupları koruma
• Yararlılık (Beneficence): Araştırmanın olası yararlarını en üst düzeye çıkarma, olası zararları en aza indirme
• Adalet (Justice): Araştırmanın yüklerini ve faydalarını adil biçimde dağıtma
• Zarar vermeme (Non-maleficence): Katılımcılara fiziksel, psikolojik veya sosyal zarar vermekten kaçınma

Etik Kurul Başvurusu: Adım Adım

1. Üniversitenizin Etik Kurulunu Belirleyin

Türkiye'de üniversitelerin genellikle iki tür etik kurulu bulunur:

• Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu: Eğitim, psikoloji, sosyoloji, işletme gibi alanlardaki araştırmalar
• Klinik Araştırmalar Etik Kurulu: Tıp, hemşirelik, eczacılık gibi sağlık alanlarındaki araştırmalar

2. Başvuru Formunu Doldurun

Tipik bir etik kurul başvuru formunda istenen bilgiler:

Bölüm	İçerik
Araştırmacı bilgileri	Ad, unvan, kurum, iletişim bilgileri
Proje bilgileri	Başlık, amaç, yöntem, süre
Katılımcı bilgileri	Hedef kitle, sayı, seçim yöntemi
Veri toplama araçları	Ölçekler, görüşme formları, gözlem formları
Riskler ve faydalar	Olası riskler, risk azaltma önlemleri, beklenen faydalar
Gizlilik önlemleri	Verilerin nasıl saklanacağı, kim erişeceği
Onam süreci	Bilgilendirilmiş onam formu

3. Gerekli Belgeleri Hazırlayın

1. Doldurulmuş başvuru formu
2. Araştırma projesi özeti veya tez önerisi
3. Bilgilendirilmiş onam formu (yetişkinler için)
4. Ebeveyn onam formu ve çocuk bilgilendirme formu (18 yaş altı için)
5. Veri toplama araçları (anket, görüşme formu vb.)
6. Danışman onay yazısı (tez öğrencileri için)
7. Kurum izin belgesi (okullarda veri toplanacaksa MEB izni)

4. Başvuruyu Gönderin ve Süreci Takip Edin

• Başvuruları genellikle online sistem üzerinden veya sekreterliğe elden yapılır
• Kurul genellikle ayda 1-2 kez toplanır; başvuruyu toplantı tarihinden önce yapın
• Kurul kararları: Uygun, düzeltme gerekli, uygun değil
• Düzeltme istenirse revize edilmiş belgeleri en kısa sürede gönderin
• Onay belgesi sizlere yazılı olarak bildirilir

Bilgilendirilmiş Onam Formu Hazırlama

Bilgilendirilmiş onam formu, katılımcının araştırma hakkında tam olarak bilgilendirildiğini ve gönüllü katılım gösterdiğini belgeleyen temel etik belgedir.

Onam Formunun İçermesi Gereken Bilgiler

1. Araştırmanın başlığı ve amacı: Açık ve anlaşılır dilde
2. Araştırmacının bilgileri: Ad, kurum, iletişim
3. Katılımın ne gerektirdiği: Ne yapılacak, ne kadar sürecek
4. Olası riskler: Fiziksel, psikolojik, sosyal riskler (varsa)
5. Olası faydalar: Bireysel ve toplumsal düzeyde beklenen faydalar
6. Gizlilik güvencesi: Verilerin nasıl saklanacağı, kimlerin erişeceği
7. Gönüllülük ilkesi: Katılımın tamamen gönüllü olduğu, istediği zaman çekilebileceği
8. Soru sorma hakkı: Araştırmacının iletişim bilgileri, soru sorabilecekleri belirtilmeli
9. İmza alanları: Katılımcı ve araştırmacı imzası, tarih

Onam Formu Yazım İpuçları

• Sade dil kullanın: Akademik jargondan kaçının, ilkokul mezunun anlayabileceği düzeyde yazın
• Kısa tutun: 1-2 sayfa ideal (gereksiz detaylardan kaçının)
• Zorlama izlenimi vermeyin: "Katılmak zorunda değilsiniz" ifadesini net yazın
• İki nüsha hazırlayın: Biri katılımcıda kalır, biri araştırmacıda

Önemli: Çevrimiçi anketlerde onam formu, anketin ilk sayfasında dijital olarak sunulur. Katılımcı "Kabul ediyorum" seçeneğini işaretlemeden ankete devam edemez.

18 Yaş Altı Katılımcılar İçin Ek Gereklilikler

• Ebeveyn/veli onam formu: Veliden yazılı izin alınmalıdır
• Çocuk bilgilendirme formu (assent form): Çocuğun yaşına uygun dilde hazırlanır (genellikle 7 yaş üstü için)
• Çift onam: Hem veliden hem çocuktan onay alınmalıdır
• Çocuğun istemediği anda çekilme hakkı veli onamından bağımsızdır

KVKK (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu) Uyumu

Türkiye'de 2016'dan itibaren yürürlükte olan 6698 sayılı KVKK, araştırmacıları doğrudan ilgilendirir:

Araştırmacılar İçin KVKK Kontrol Listesi

1. Veri minimizasyonu: Yalnızca araştırma için gerekli olan verileri toplayın
2. Amaç sınırlaması: Verileri yalnızca belirtilen araştırma amacı için kullanın
3. Açık rıza: Kişisel veri işleme için katılımcıdan açık rıza alın
4. Özel nitelikli veriler: Sağlık, din, etnik köken gibi hassas veriler için ek önlemler alın
5. Anonimleştirme: Verileri mümkün olduğunca anonimleştirin veya takma adlandırma yapın
6. Saklama süresi: Araştırma tamamlandıktan sonra verilerin ne kadar süre saklanacağını belirleyin
7. Güvenlik: Verileri şifreli ortamda saklayın, yetkisiz erişimi engelleyin
8. Bilgilendirme: Katılımcıyı KVKK kapsamındaki hakları konusunda bilgilendirin

Hassas (Özel Nitelikli) Kişisel Veriler

KVKK'ya göre aşağıdaki veriler "özel nitelikli" sayılır ve ek koruma gerektirir:

• Irk, etnik köken
• Siyasi düşünce, dernek-vakıf üyeliği
• Sağlık verileri
• Cinsel yaşam
• Ceza mahkumiyeti ve güvenlik tedbirleri
• Biyometrik ve genetik veriler

Araştırmada Etik Dışı Davranışlar

Kaçınılması Gereken Uygulamalar

• İntihal (plagiarism): Başkasının fikirlerini veya ifadelerini kaynak göstermeden kullanmak
• Veri uydurma (fabrication): Hiç toplanmamış veri uydurmak
• Veri çarpıtma (falsification): Gerçek verileri değiştirmek veya seçici raporlama yapmak
• Duplikasyon: Aynı veriyi birden fazla yayında kullanmak (belirtmeden)
• Haksız yazarlık: Katkı sağlamayan kişileri yazar olarak eklemek veya katkı sağlayanı dışlamak
• Gizli çıkar çatışması: Mali veya kişisel çıkar çatışmalarını bildirmemek

Etik Kurul Muafiyeti

Bazı araştırmalar etik kurul onayı gerektirmeyebilir, ancak bu üniversiteden üniversiteye değişir:

• Halka açık verilerin (istatistik, arşiv) analizi
• Anonim ve herhangi bir risk taşımayan çevrimiçi anketler
• Eğitim ortamında rutin değerlendirme faaliyetleri

Uyarı: Muafiyet durumunu varsaymayın. Etik kurulunuza danışarak resmi muafiyet yazısı alın. Birçok dergi, etik kurul onayı veya muafiyet belgesi olmayan makaleleri reddetmektedir.

Veri Güvenliği Kontrol Listesi

1. Dijital veriler şifreli klasörlerde saklanıyor mu?
2. Fiziksel formlar kilitli dolapta muhafaza ediliyor mu?
3. Verilere yalnızca yetkili araştırmacılar erişebiliyor mu?
4. Katılımcı isimleri kodlanmış mı (K1, K2... veya takma ad)?
5. Kimlik-veri eşleştirme tablosu ayrı ve güvenli bir yerde mi?
6. Bulut depolamada şifreleme ve iki faktörlü doğrulama var mı?
7. Araştırma sonrası verilerin imha planı belirlenmiş mi?

Sonuç

Araştırma etiği, bilimsel bilginin güvenilirliğini ve katılımcıların haklarını korumanın temelidir. Etik kurul başvurusu bir bürokratik engel değil, araştırmanızın kalitesini artıran bir süreçtir. Bu rehberdeki adımları takip ederek etik açıdan sağlam bir araştırma yürütebilir, katılımcılarınızın güvenini kazanabilir ve bilimsel toplulukta saygınlığınızı koruyabilirsiniz.