Anlatı Araştırması: Hikaye Anlatımı ile Deneyimi Anlamlandırma
Anlatı araştırması (narrative inquiry), insanların deneyimlerini hikaye biçiminde anlatma ve anlam verme süreçlerini inceleyen nitel bir araştırma yaklaşımıdır. İnsanlar doğaları gereği "hikaye anlatan varlıklar"dır (homo narrans) ve deneyimlerini anlatılar aracılığıyla düzenler, yorumlar ve paylaşırlar. Anlatı araştırması, bu doğal eğilimi araştırma yöntemine dönüştürerek bireylerin yaşanmış deneyimlerinin derinlemesine anlaşılmasını sağlar.
Anlatı Araştırmasının Kuramsal Temelleri
Anlatı araştırması, birden fazla disiplinin kesişim noktasında konumlanır. Edebiyat kuramı, sosyoloji, psikoloji, antropoloji ve eğitim bilimleri, anlatı araştırmasının beslendiği temel kaynaklardır.
John Dewey ve Deneyim Kavramı
Clandinin ve Connelly (2000), anlatı araştırmasının felsefi temelini John Dewey'in deneyim felsefesine dayandırır. Dewey'e göre deneyim hem kişisel hem de sosyal bir olgudur ve süreklilik ile etkileşim ilkeleri çerçevesinde anlaşılmalıdır. Bu iki ilke, anlatı araştırmasında "üç boyutlu araştırma alanı" kavramının temelini oluşturur: zamansal boyut (geçmiş, şimdi, gelecek), kişisel-sosyal boyut ve mekânsal boyut.
Jerome Bruner ve Anlatı Bilişi
Jerome Bruner, insan bilişinin iki temel modundan birinin anlatı modu (narrative mode) olduğunu ileri sürmüştür. Paradigmatik mod (mantıksal-bilimsel düşünme) genel kategoriler ve nedensel ilişkiler ararken, anlatı modu tekil deneyimlerin anlamını hikaye biçiminde kurar. Bruner'a göre anlatı, gerçekliğin inşasında temel bir araçtır.
Anlatı Araştırmasının Temel Yaklaşımları
Biyografik-Anlatı Yaklaşımı
Bu yaklaşım, bireylerin yaşam öykülerini bütüncül olarak incelemeyi amaçlar. Araştırmacı, katılımcının yaşam hikayesini kronolojik ya da tematik olarak yapılandırarak deneyimlerin zaman içinde nasıl anlam kazandığını ortaya koyar. Yaşam öyküsü görüşmeleri genellikle birden fazla oturumda gerçekleştirilir ve katılımcının yaşamının önemli dönüm noktalarına odaklanır.
Otobiyografik Anlatı
Araştırmacının kendi yaşam deneyimini araştırma verisi olarak kullanmasıdır. Otoetnografi ile yakın ilişkili olan bu yaklaşım, araştırmacının kişisel deneyimini kültürel ve sosyal bağlam içinde yorumlamasını gerektirir. Eleştirmenler öznellik riskine dikkat çekerken, savunucuları bu yaklaşımın benzersiz içgörüler sunduğunu vurgular.
Clandinin ve Connelly Modeli
D. Jean Clandinin ve F. Michael Connelly, anlatı araştırmasını kapsamlı bir metodoloji olarak sistematize etmiştir. Bu modele göre anlatı araştırması şu adımları izler:
- Alana girme: Araştırmacı, katılımcılarla güvene dayalı bir ilişki kurar
- Alanda olma: Deneyimler yaşanırken ve anlatılırken veri toplanır
- Alan metinleri oluşturma: Görüşme transkriptleri, alan notları, günlükler derlenir
- Ara metinler yazma: Alan metinlerinden ilk yorumlama denemeleri yapılır
- Araştırma metni oluşturma: Nihai anlatı raporu hazırlanır
Anlatı Analizi Yöntemleri
Labov'un Yapısal Analiz Modeli
William Labov, anlatıların yapısını altı temel bileşen üzerinden analiz eden bir model geliştirmiştir:
| Bileşen | İşlev | Soru |
|---|---|---|
| Özet (Abstract) | Anlatının ne hakkında olduğunu bildirir | Ne oldu? |
| Yönelim (Orientation) | Zaman, mekân, kişiler tanıtılır | Kim, nerede, ne zaman? |
| Karmaşıklaştırıcı eylem | Olaylar sıralanır | Sonra ne oldu? |
| Değerlendirme (Evaluation) | Olayların önemi vurgulanır | Peki ne yani? |
| Çözüm (Resolution) | Sonuç bildirilir | Sonunda ne oldu? |
| Koda | Anlatı şimdiki zamana bağlanır | Şimdi ne durumda? |
Tematik Anlatı Analizi
Catherine Kohler Riessman tarafından detaylandırılan bu yaklaşım, anlatıların içeriğine odaklanır. Araştırmacı, anlatılar arasındaki ortak temaları ve farklılıkları belirler. Anlatının nasıl anlatıldığından çok, neyin anlatıldığı ön plandadır.
Performatif Analiz
Bu yaklaşım, anlatının nasıl icra edildiğine odaklanır. Anlatıcının dinleyici ile etkileşimi, beden dili, ses tonu, duraklamalar ve duygusal ifadeler analiz edilir. Performatif analiz, anlatının sosyal bağlamda nasıl bir işlev gördüğünü anlamayı amaçlar.
Anlatı Araştırmasında Etik Meseleler
Anlatı araştırması, katılımcıların en kişisel deneyimlerine erişmeyi gerektirdiği için özel etik hassasiyetler taşır. Araştırmacının dikkat etmesi gereken başlıca etik konular şunlardır:
- İlişkisel etik: Araştırmacı-katılımcı ilişkisinin güç dengesizlikleri
- Temsil etiği: Katılımcının hikayesini kimin sesiyle ve nasıl temsil ettiğimiz
- Sahiplik: Anlatılan hikayenin kime ait olduğu sorusu
- Zarar vermeme: Travmatik deneyimlerin yeniden anlatılmasının potansiyel zararları
- Gizlilik: Ayrıntılı yaşam hikayelerinde kimliğin korunmasının zorluğu
"Anlatı araştırmasında etik, yalnızca resmi izin formlarıyla sağlanamaz. Araştırma boyunca sürekli müzakere edilen ilişkisel bir süreçtir." — Clandinin ve Connelly (2000)
Anlatı Araştırmasının Güçlü Yönleri ve Sınırlılıkları
Anlatı araştırması, bireylerin deneyimlerini bütüncül ve bağlamsal olarak anlama olanağı sunar. Zamansal boyutu merkeze alarak deneyimlerin süreç içindeki dönüşümünü ortaya koyar. Katılımcıların kendi seslerinin duyulmasını sağlayarak güçlendirici bir işlev görebilir. Ancak bu yaklaşımın sınırlılıkları da vardır: anlatılar seçici belleğe dayanır, sosyal arzu edilirlik etkisine açıktır ve genelleme amacı taşımaz.
Sonuç
Anlatı araştırması, insanın anlam kurma sürecinin doğal biçimi olan hikaye anlatımını araştırma yöntemine dönüştüren güçlü bir nitel yaklaşımdır. Yaşam öyküsü, biyografik anlatı ve çeşitli analiz teknikleri aracılığıyla bireysel deneyimlerin zenginliğini ortaya koyar. Araştırmacının refleksif ve etik bir tutum benimsemesi, anlatı araştırmasının kalitesinin temel güvencesidir.
Kaynak
Yorumlar (0)
Yorum yapmak için giriş yapmalısınız.