Anket Geliştirme Rehberi: Sıfırdan Geçerli ve Güvenilir Bir Ölçek

Araştırmanızda kullanacağınız veri toplama aracının kalitesi, bulgularınızın güvenilirliğini doğrudan etkiler. Bu rehberde, sıfırdan bir anket veya ölçek geliştirmenin tüm adımlarını, madde yazma tekniklerinden geçerlik-güvenirlik çalışmalarına kadar pratik biçimde öğreneceksiniz.

Anket Geliştirme Süreci: Genel Bakış

1. Ölçülecek yapıyı (construct) tanımlama
2. Madde havuzu oluşturma
3. Uzman görüşü alma (kapsam geçerliği)
4. Pilot uygulama
5. Açımlayıcı faktör analizi (AFA)
6. Güvenirlik analizi
7. Doğrulayıcı faktör analizi (DFA)
8. Son formu oluşturma

Adım 1: Yapıyı (Construct) Tanımlayın

Ölçmek istediğiniz kavramı kuramsal olarak net biçimde tanımlayın:

• Yapının tanımını literatüre dayalı olarak yazın
• Yapının alt boyutlarını belirleyin (varsa)
• Yapının sınırlarını çizin: Nedir, ne değildir?
• Benzer ve farklı yapılarla ilişkisini belirleyin

Örnek: "Akademik öz-yeterlik" yapısını ölçmek istiyorsanız, Bandura'nın öz-yeterlik kuramına başvurun, akademik öz-yeterliği genel öz-yeterlikten ayırt edin ve alt boyutları (bilişsel, duyuşsal, davranışsal) tanımlayın.

Adım 2: Madde Havuzu Oluşturun

Madde Kaynakları

• Literatür taraması: Mevcut ölçeklerden ve kuramsal kaynaklardan ilham alın
• Nitel veriler: Hedef kitleyle yapılan görüşmelerden maddeler üretin
• Uzman görüşleri: Alandaki uzmanlardan madde önerileri toplayın
• Mevcut ölçekler: Benzer ölçeklerin maddelerini inceleyin (kopyalama değil, esinlenme)

Madde Yazma Kuralları

1. Tek bir fikir: Her madde yalnızca bir kavram veya davranışı ölçmelidir
2. Basit dil: Hedef kitlenin anlayabileceği düzeyde açık ifadeler kullanın
3. Olumsuz madde dikkatli: "...yapmam" gibi olumsuz maddeler kafa karıştırabilir; çift olumsuzdan kaçının
4. Yönlendirmeden kaçının: "...olduğunu düşünüyor musunuz?" yerine nötr ifadeler tercih edin
5. Kesinlik belirten ifadelerden kaçının: "Her zaman", "asla", "kesinlikle" gibi aşırı ifadeler katılımcıyı yanlı yanıtlamaya iter
6. Jargon kullanmayın: Teknik terimleri günlük dile çevirin

Kötü madde örneği: "Derslerde aktif öğrenme ve teknoloji kullanımı beni motive eder."
Sorun: İki ayrı kavramı tek maddede ölçüyor (çift namlulu madde).

İyi madde örnekleri:
"Derslerde aktif öğrenme etkinlikleri motivasyonumu artırır."
"Derslerde teknoloji kullanılması motivasyonumu artırır."

Adım 3: Ölçek Türünü Seçin

Likert Tipi Ölçek

En yaygın kullanılan ölçek türüdür. Katılımcıdan bir ifadeye katılım düzeyini belirtmesi istenir:

• 5'li Likert: Kesinlikle katılmıyorum (1) – Katılmıyorum (2) – Kararsızım (3) – Katılıyorum (4) – Kesinlikle katılıyorum (5)
• 7'li Likert: Daha hassas ölçüm sağlar, normal dağılıma yakınsar
• 4'lü veya 6'lı Likert: Orta seçenek kaldırılarak zorunlu tercih sağlanır

Derecelendirme Ölçekleri

• Sıklık ölçeği: Hiçbir zaman – Nadiren – Bazen – Sıklıkla – Her zaman
• Önem ölçeği: Hiç önemli değil – Az önemli – Orta – Önemli – Çok önemli
• Memnuniyet ölçeği: Hiç memnun değilim – Çok memnunum

Diğer Soru Türleri

• Anlamsal farklılık (Semantic Differential): Karşıt sıfat çiftleri arasında derecelendirme (kolay ___ zor)
• Görsel analog ölçek (VAS): Sürekli bir çizgi üzerinde işaretleme (ağrı şiddeti vb.)
• Sıralama soruları: Öğeleri önem sırasına göre sıralama

Adım 4: Uzman Görüşü Alın (Kapsam Geçerliği)

Madde havuzunuzu en az 5-7 alan uzmanına gönderin ve şu soruları sorun:

1. Madde ölçülmek istenen yapıyı temsil ediyor mu? (1: Temsil etmiyor – 4: Tamamen temsil ediyor)
2. Madde dil ve anlaşılırlık açısından uygun mu?
3. Eklenmesi gereken maddeler var mı?
4. Çıkarılması gereken maddeler var mı?

Kapsam Geçerlik İndeksi (CVI)

Her madde için uzmanların "uygun" ve "çok uygun" değerlendirmelerinin oranı hesaplanır. CVI ≥ 0.80 kabul edilebilir düzeydir. Ölçeğin tamamı için S-CVI/Ave ≥ 0.90 hedeflenir.

Adım 5: Pilot Uygulama Yapın

Ön deneme formu, hedef kitleden 30-50 kişilik bir gruba uygulanır:

• Uygulama süresini ölçün (ideal: 15-20 dakika)
• Anlaşılmayan maddeleri not edin
• Katılımcılardan geri bildirim alın
• Madde-toplam korelasyonlarını inceleyin (r < 0.30 olan maddeler sorunlu)
• Taban ve tavan etkisini kontrol edin

Adım 6: Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA)

AFA, ölçeğinizin faktör yapısını keşfetmek için kullanılır. En az madde sayısının 5-10 katı örneklem büyüklüğü gerekir (minimum 300 önerilir).

AFA Adımları

1. KMO ve Bartlett testi: KMO ≥ 0.70 (iyi), Bartlett testi anlamlı (p < .05) olmalıdır
2. Faktör çıkarma: Temel bileşenler analizi veya ortak faktör analizi
3. Faktör sayısını belirleme: Özdeğer > 1 kuralı, yamaç grafiği (scree plot), paralel analiz
4. Döndürme: Faktörler ilişkili ise oblimin, ilişkisiz ise varimax döndürme
5. Madde eleme: Faktör yükü < 0.40 olan veya binişik yük gösteren maddeleri çıkarın

Adım 7: Güvenirlik Analizi

İç Tutarlık

• Cronbach alfa (α): ≥ 0.70 kabul edilebilir, ≥ 0.80 iyi, ≥ 0.90 mükemmel
• McDonald's omega (ω): Cronbach alfaya alternatif, daha sağlam bir tahmin
• Madde-toplam korelasyonu: Her madde ≥ 0.30 olmalı

Test-Tekrar Test Güvenirliği

Aynı gruba 2-4 hafta arayla ölçek uygulanır. İki uygulama arasındaki korelasyon ≥ 0.70 olmalıdır.

Adım 8: Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA)

AFA'dan elde edilen faktör yapısını farklı bir örneklemde doğrulamak için DFA yapılır. Uyum indeksleri hedefleri:

İndeks	Kabul Edilebilir	İyi Uyum
χ²/sd	≤ 5.0	≤ 3.0
RMSEA	≤ 0.08	≤ 0.06
CFI	≥ 0.90	≥ 0.95
TLI	≥ 0.90	≥ 0.95
SRMR	≤ 0.08	≤ 0.05

Ek Geçerlik Kanıtları

• Yakınsak geçerlik: Ölçeğiniz, benzer yapıyı ölçen başka bir ölçekle yüksek korelasyon göstermeli (r ≥ 0.50)
• Ayırt edici geçerlik: Farklı yapıları ölçen ölçeklerle düşük korelasyon göstermeli
• Bilinen grup geçerliği: Ölçek, farklı olması beklenen grupları ayırt edebilmeli
• Ölçüt geçerliği: Ölçek puanları, beklenen sonuçlarla ilişkili olmalı

Anket Tasarımı İpuçları

• Demografik soruları sona koyun (araştırma maddelerinden sonra)
• Kolay sorularla başlayın, hassas soruları ortaya veya sona bırakın
• Mantıksal bir akış izleyin, benzer konuları gruplayın
• Açık ve kısa yönergeler yazın
• Gizlilik ve gönüllülük bilgilerini başta belirtin
• Sayfa düzenini temiz ve okunaklı tutun

Sonuç

Geçerli ve güvenilir bir anket geliştirmek, sabır, uzmanlık ve sistematik çalışma gerektiren bir süreçtir. Madde yazımından faktör analizine, pilot çalışmadan son forma kadar her adım dikkatlice yürütülmelidir. Unutmayın: araştırmanızın kalitesi, veri toplama aracınızın kalitesini asla aşamaz.