Sembolik Etkileşimcilik: Anlam, Sembol ve Sosyal Etkileşim

Sosyal bilimlerde insan davranışını açıklamaya yönelik pek çok teorik yaklaşım geliştirilmiştir. Bunlar arasında sembolik etkileşimcilik (symbolic interactionism), bireylerin sosyal etkileşim sürecinde anlamları nasıl oluşturduğunu, yorumladığını ve dönüştürdüğünü odağına alarak özgün bir konum edinmiştir. Cohen, Manion ve Morrison'a (2007) göre sembolik etkileşimcilik, eğitim araştırmalarında mikro düzeydeki sosyal süreçleri anlamak için güçlü bir teorik çerçeve sunmaktadır. Bu yazıda, sembolik etkileşimciliğin tarihsel kökenlerini, temel kavramlarını, araştırma metodolojisine etkilerini ve uygulama alanlarını kapsamlı biçimde ele alacağız.

Tarihsel Kökenler ve Kurucu Düşünürler

George Herbert Mead (1863-1931)

George Herbert Mead, sembolik etkileşimciliğin entelektüel temellerini atan düşünür olarak kabul edilir. Chicago Üniversitesi'nde felsefe ve sosyal psikoloji dersleri veren Mead, fikirlerini sistematik bir biçimde yayınlamamış; ancak öğrencileri ders notlarını derleyerek ölümünden sonra "Mind, Self, and Society" (Zihin, Benlik ve Toplum) adlı eseri yayımlamışlardır. Mead'e göre insan zihni, benlik ve toplum birbirinden ayrılamaz; bunlar sürekli bir sosyal etkileşim süreci içinde karşılıklı olarak inşa edilir.

Mead'in yaklaşımı sosyal davranışçılık (social behaviorism) olarak da bilinir; ancak Watson'ın mekanik davranışçılığından farklı olarak, zihinsel süreçleri ve anlamları analizin merkezine yerleştirir. Jackson'a (2015) göre Mead'in bu tutumu, dönemin baskın davranışçı paradigmasına önemli bir alternatif sunmuştur.

Herbert Blumer (1900-1987)

Herbert Blumer, Mead'in öğrencisi olarak onun fikirlerini sistematize etmiş ve "sembolik etkileşimcilik" terimini 1937 yılında ilk kez kullanmıştır. Blumer, sembolik etkileşimciliğin üç temel önermesini formüle etmiş ve bu yaklaşımı sosyolojik bir araştırma paradigması olarak olgunlaştırmıştır. Goundar (2012), Blumer'ın katkısının özellikle araştırma yöntembilimi açısından belirleyici olduğunu ifade etmektedir.

Üç Temel Önerme

Blumer'ın formüle ettiği sembolik etkileşimciliğin üç temel önermesi şöyledir:

1. Anlam (Meaning)

İnsanlar nesnelere, olaylara ve diğer insanlara, onlara yükledikleri anlamlara göre davranır. Bir nesnenin ya da durumun "nesnel" özellikleri değil, bireyin ona atfettiği anlam, davranışı belirler. Örneğin, bir kitap bir öğrenci için "sınav malzemesi", bir koleksiyoncu için "değerli bir antika", bir çocuk için ise "oyuncak" olabilir. Cohen, Manion ve Morrison'a (2007) göre bu önerme, eğitim araştırmalarında öğrencilerin ve öğretmenlerin öznel deneyimlerini anlamanın ne kadar önemli olduğunu gösterir.

2. Sosyal Etkileşim (Social Interaction)

Anlamlar, bireysel olarak değil sosyal etkileşim süreci içinde oluşur. Diğer insanlarla olan etkileşimlerimiz, nesnelere ve durumlara yüklediğimiz anlamları şekillendirir. Bir çocuğun "okul" kavramına yüklediği anlam, ailesiyle, arkadaşlarıyla ve öğretmenleriyle olan etkileşimleri sonucunda oluşur. Bu nedenle sembolik etkileşimcilik, anlamı bireysel bir zihinsel süreç olarak değil, sosyal bir ürün olarak ele alır.

3. Yorumlama Süreci (Interpretive Process)

Bireyler, sahip oldukları anlamları olduğu gibi uygulamaz; her durumda bir yorumlama süreci ile bu anlamları yeniden değerlendirir, değiştirir ve bağlama uyarlar. Anlam durağan değildir; sürekli olarak yeniden inşa edilir. Jackson (2015), bu yorumlayıcı sürecin araştırmacıların insan davranışını anlamada basit neden-sonuç modellerinin ötesine geçmesini gerektirdiğini belirtmektedir.

Önemli Not: Bu üç önerme bir bütün oluşturur. Anlam, sosyal etkileşimde doğar ve yorumlama süreciyle sürekli dönüşür. Bu döngüsel süreç, sembolik etkileşimciliğin dinamik karakterini yansıtır.

Temel Kavramlar

Benlik (Self)

Mead'e göre benlik, doğuştan gelen sabit bir öz değil, sosyal etkileşim sürecinde inşa edilen dinamik bir yapıdır. Birey, diğerlerinin bakış açısını alarak kendini bir nesne olarak görebilme kapasitesi kazanır. Bu kapasite, insanı diğer canlılardan ayıran temel bir özelliktir.

"I" ve "Me" Ayrımı

Mead, benliği iki boyutta ele alır:

• "I" (Ben): Benliğin kendiliğinden, yaratıcı ve öngörülemeyen boyutudur. Bireyin anlık tepkilerini, yenilikçi eylemlerini ve özgün ifadelerini kapsar.
• "Me" (Beni): Benliğin toplumsal boyutudur. Bireyin içselleştirdiği sosyal normları, rolleri ve beklentileri temsil eder. "Me", "genelleştirilmiş öteki"nin bakış açısının benliğe yansımasıdır.

"I" ve "Me" arasındaki sürekli diyalog, insan davranışının hem yaratıcı hem de toplumsal olmasını sağlar. Cohen, Manion ve Morrison (2007), bu ayrımın eğitim araştırmalarında öğrencilerin bireysellik ve toplumsal uyum arasındaki dengesini anlamak için yararlı bir çerçeve sunduğunu belirtir.

Anlamlı Semboller (Significant Symbols)

Anlamlı semboller, etkileşim halindeki taraflarda aynı ya da benzer anlamları uyandıran jestler, sözcükler ve ifadelerdir. Dil, en önemli anlamlı sembol sistemidir. Bir sözcük (örneğin "özgürlük"), onu kullanan ve duyan kişilerde ortak bir anlam alanı oluşturur ve böylece iletişimi mümkün kılar. Goundar'a (2012) göre anlamlı sembollerin araştırılması, kültürel ve toplumsal süreçlerin anlaşılması için temel bir gerekliliktir.

Rol Alma (Role-Taking)

Rol alma, bireyin diğer kişilerin bakış açısını benimseyerek kendi davranışını o perspektiften değerlendirmesi sürecidir. Mead, rol almanın gelişimini üç aşamada tanımlar:

1. Hazırlık aşaması (Preparatory stage): Çocuk, anlamlı semboller kullanmadan taklitçi davranışlar sergiler.
2. Oyun aşaması (Play stage): Çocuk, belirli "önemli ötekiler"in (anne, baba, öğretmen) rollerini alarak oynar.
3. Organize oyun aşaması (Game stage): Çocuk, aynı anda birden fazla kişinin rolünü alabilir ve "genelleştirilmiş öteki"nin bakış açısını kavrar.

Durumun Tanımı (Definition of the Situation)

W. I. Thomas tarafından formüle edilen bu kavram, sembolik etkileşimciliğin önemli bir bileşenidir: "Eğer insanlar durumları gerçek olarak tanımlarsa, sonuçları bakımından gerçektirler" (Thomas Teoremi). Bu ilke, bireylerin nesnel koşullardan çok, durumu nasıl algıladıkları ve tanımladıklarına göre davrandıklarını vurgular. Jackson'a (2015) göre bu perspektif, araştırmacıları katılımcıların öznel deneyimlerini ciddiye almaya yönlendirir.

Araştırma Metodolojisine Yansımaları

Sembolik etkileşimcilik, belirli araştırma yöntemlerini diğerlerine göre daha uygun bulur:

Katılımcı Gözlem (Participant Observation)

Katılımcı gözlem, araştırmacının incelediği sosyal ortama doğrudan katılarak veri toplamasını içerir. Bu yöntem, sembollerin ve anlamların doğal ortamlarında nasıl kullanıldığını ve inşa edildiğini anlamak için idealdir. Araştırmacı, bir okul sınıfında, bir işyerinde veya bir toplulukta zaman geçirerek etkileşim örüntülerini, anlamlı sembolleri ve rol alma süreçlerini bizzat gözlemleyebilir.

Etnografi (Ethnography)

Etnografik araştırma, uzun süreli alan çalışmasına dayanan ve bir topluluğun kültürel pratiklerini, anlam sistemlerini ve sembolik etkileşimlerini derinlemesine betimlemeyi amaçlayan bir yaklaşımdır. Cohen, Manion ve Morrison (2007), etnografinin sembolik etkileşimciliğin kavramlarını somut araştırma pratiğine dönüştürmenin en etkili yollarından biri olduğunu vurgulamaktadır.

Gömülü Kuram (Grounded Theory)

Gömülü kuram, önceden belirlenmiş bir hipotezden yola çıkmak yerine, verilerden sistematik biçimde kuram oluşturmayı hedefleyen bir yaklaşımdır. Glaser ve Strauss tarafından geliştirilen bu yöntem, sembolik etkileşimciliğin tümevarımcı doğasıyla son derece uyumludur. Goundar'a (2012) göre gömülü kuram, anlamların ve süreçlerin keşfedilmesi için güçlü bir araçtır.

Derinlemesine Görüşme (In-depth Interview)

Derinlemesine görüşmeler, bireylerin deneyimlerine, algılarına ve anlam dünyalarına erişmenin temel yollarından biridir. Yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış görüşme formları, katılımcıların kendi kavramsal çerçeveleriyle konuşmasına olanak tanır ve araştırmacının önceden belirlenmiş kategorilere hapsolmasını önler.

Güçlü Yönleri ve Sınırlılıkları

Güçlü Yönleri

• Mikro düzey analiz: Gündelik etkileşimlerin ayrıntılı ve derinlemesine incelenmesine olanak tanır.
• İnsan failliği: Bireyleri pasif varlıklar yerine, aktif anlam oluşturucular olarak ele alır.
• Dinamik süreç yaklaşımı: Sosyal yaşamı durağan yapılar yerine, sürekli oluşum halindeki süreçler olarak kavrar.
• Esneklik: Farklı bağlamlara ve kültürlere uygulanabilir, evrenselci olmayan bir perspektif sunar.
• Nitel araştırma uyumu: Zengin, ayrıntılı ve bağlama duyarlı veriler üretilmesini teşvik eder.

Sınırlılıkları

• Makro yapıları ihmal etme: Güç, sınıf, cinsiyet gibi yapısal faktörleri yeterince dikkate almadığı eleştirisi yöneltilir.
• Genellenebilirlik sorunu: Mikro düzey bulgular, daha geniş sosyal örüntülere genellenemeyebilir.
• Duygular ve bilinçdışı: Rasyonel yorumlama süreçlerine odaklanması, duygusal ve bilinçdışı süreçleri göz ardı edebilir.
• Yöntemsel zorluklar: Öznel anlamların güvenilir biçimde nasıl yakalanacağı ve temsil edileceği tartışmalıdır.
• Tarihsel bağlam: Anlamların tarihsel ve yapısal kökenlerini yeterince sorgulamamakla eleştirilir.

Eğitim ve Sosyal Araştırmalarda Uygulamalar

Sembolik etkileşimcilik, eğitim ve sosyal araştırmalarda geniş bir uygulama alanına sahiptir:

Eğitimde

• Sınıf etkileşimi: Öğretmen-öğrenci etkileşimlerindeki sembolik süreçlerin, etiketlemenin ve beklenti etkilerinin incelenmesi.
• Kimlik oluşumu: Öğrencilerin okul bağlamında kimliklerini nasıl inşa ettiklerinin araştırılması.
• Etiketleme: "Başarılı öğrenci", "sorunlu öğrenci" gibi etiketlerin öğrencilerin benlik algılarına ve akademik performanslarına etkisi.
• Okul kültürü: Bir okulun sembolik dünyasının (ritüeller, gelenekler, dil kullanımı) araştırılması.

Sosyal Araştırmalarda

• Sapma ve suç: Etiketleme kuramı aracılığıyla sapma davranışının sosyal inşasının incelenmesi.
• Sağlık sosyolojisi: Hastalık deneyimlerinin ve hasta rolünün sembolik boyutlarının araştırılması.
• Medya çalışmaları: Medya mesajlarının anlam oluşturma süreçlerinin analizi.
• Mesleki sosyalizasyon: Bireylerin bir mesleğe özgü sembolik dünyayı nasıl öğrendiğinin incelenmesi.

Sonuç

Sembolik etkileşimcilik, sosyal bilimlerde anlam, sembol ve etkileşim kavramlarını merkeze alarak insan davranışını anlamaya çalışan güçlü bir teorik çerçevedir. Mead'in entelektüel temelleri ve Blumer'ın sistematik formülasyonu üzerine inşa edilen bu yaklaşım, bireyleri pasif varlıklar yerine aktif anlam oluşturucular olarak konumlandırır. Cohen, Manion ve Morrison'a (2007) göre sembolik etkileşimcilik, eğitim araştırmalarında öğretmen-öğrenci etkileşimlerini, kimlik inşasını ve okul kültürünü anlamak için vazgeçilmez bir perspektiftir. Goundar (2012), bu yaklaşımın özellikle nitel araştırma yöntemleriyle güçlü bir uyum gösterdiğini ve katılımcı gözlem, etnografi ve gömülü kuram gibi yöntemlerle etkili biçimde uygulanabildiğini belirtmektedir. Sınırlılıklarına rağmen, sembolik etkileşimcilik gündelik yaşamın mikro dinamiklerini aydınlatma kapasitesiyle sosyal bilim araştırmalarında önemini korumaya devam etmektedir.