Raporlama Standartları: CONSORT, PRISMA, STROBE ve Akademik Şeffaflık

Araştırma bulgularının değeri, yalnızca çalışmanın kalitesine değil, aynı zamanda raporlamanın eksiksizliğine ve şeffaflığına da bağlıdır. Yetersiz raporlama, okuyucuların çalışmanın kalitesini değerlendirmesini, bulgularını yorumlamasını ve çalışmayı tekrarlamasını engeller. Bu sorunun çözümü için çeşitli raporlama standartları ve kontrol listeleri geliştirilmiştir. Jackson (2015), araştırma raporlarının belirli standartlara uygun olarak yazılmasının bilimsel iletişimin temel gereği olduğunu belirtir.

EQUATOR Network ve Raporlama Rehberleri

EQUATOR (Enhancing the QUAlity and Transparency Of health Research) Network, sağlık araştırmaları raporlamasının kalitesini artırmak amacıyla kurulmuş uluslararası bir girişimdir. 400'den fazla raporlama rehberini barındıran bu ağ, araştırmacılar için temel referans kaynağıdır. Başlıca raporlama standartları şunlardır:

Standart	Araştırma Türü	Yayın Yılı	Temel Odak
CONSORT	Randomize kontrollü deneyler	1996 (güncelleme: 2010)	Katılımcı akışı, körleme, randomizasyon
PRISMA	Sistematik derleme ve meta-analiz	2009 (güncelleme: 2020)	Tarama stratejisi, çalışma seçimi, sentez
STROBE	Gözlemsel çalışmalar	2007	Kohort, vaka-kontrol, kesitsel tasarım
COREQ	Nitel araştırmalar	2007	Görüşme, odak grup, gözlem
SPIRIT	Araştırma protokolleri	2013	Protokol hazırlama
STARD	Tanı doğruluğu çalışmaları	2003 (güncelleme: 2015)	Tanı testleri

CONSORT: RCT Raporlama Standardı

CONSORT (Consolidated Standards of Reporting Trials), randomize kontrollü deneylerin raporlanması için altın standarttır. 25 maddelik bir kontrol listesi ve katılımcı akış diyagramından oluşur. Temel gereksinimleri şunlardır:

• Başlık ve özet: Çalışmanın RCT olduğu açıkça belirtilmelidir
• Yöntem: Randomizasyon yöntemi (blok, tabakalı), gizleme mekanizması, körleme düzeyi detaylandırılmalıdır
• Akış diyagramı: Kayıt, randomizasyon, müdahale, takip ve analiz aşamalarındaki katılımcı sayıları gösterilmelidir
• Sonuçlar: Birincil ve ikincil sonuç ölçümleri, etki büyüklükleri ve güven aralıkları raporlanmalıdır
• Zararlar: Olumsuz etkiler ve yan etkiler sistematik biçimde bildirilmelidir

PRISMA: Sistematik Derleme Standardı

PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses), sistematik derleme ve meta-analizlerin şeffaf raporlanmasını sağlar. 2020 güncellemesi 27 madde içerir:

• Arama stratejisi: Taranan veritabanları, arama terimleri ve tarih aralığı tam olarak belirtilmelidir
• Dahil etme/dışlama kriterleri: PICOS çerçevesinde açıkça tanımlanmalıdır
• Çalışma seçim süreci: Başlık/özet taraması, tam metin değerlendirmesi ve son dahil etme aşamaları PRISMA akış diyagramıyla gösterilmelidir
• Yanlılık riski değerlendirmesi: Cochrane Risk of Bias aracı veya benzeri araçlarla yapılmalıdır
• Sentez yöntemi: Meta-analiz yapıldıysa etki ölçütü, model (sabit/rastgele etkiler) ve heterojenlik ölçümleri raporlanmalıdır

STROBE: Gözlemsel Çalışma Standardı

STROBE (Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology), kohort, vaka-kontrol ve kesitsel çalışmalar için 22 maddelik kontrol listesi sunar. Creswell (2009), gözlemsel çalışmaların deneysel çalışmalardan farklı raporlama gereksinimleri olduğunu ve STROBE'un bu ihtiyacı karşıladığını belirtir.

COREQ: Nitel Araştırma Standardı

COREQ (Consolidated Criteria for Reporting Qualitative Research), nitel araştırmaların raporlanması için 32 maddelik bir kontrol listesi sunar. Üç ana alan kapsar:

1. Araştırma ekibi ve refleksivite: Araştırmacının pozisyonu, deneyimi ve ilişkileri
2. Çalışma tasarımı: Teorik çerçeve, örnekleme, veri toplama yöntemi
3. Analiz ve bulgular: Kodlama süreci, tema geliştirme, katılımcı doğrulaması

Araştırma Sahtekarlığı ve Şüpheli Uygulamalar

Raporlama standartlarının geliştirilmesinin bir nedeni de şüpheli araştırma uygulamalarının (Questionable Research Practices - QRPs) yaygınlığıdır:

p-Hacking

p-hacking, araştırmacının istatistiksel anlamlılık elde edene kadar verileri farklı şekillerde analiz etmesidir. Örnekler: aykırı değerleri seçici olarak çıkarma, alt grup analizleri deneme, bağımlı değişkeni değiştirme, örneklem büyüklüğünü anlamlılık sonucuna göre belirleme.

HARKing

HARKing (Hypothesizing After Results are Known), sonuçlar elde edildikten sonra hipotezlerin sonuçlara uyacak şekilde yeniden yazılmasıdır. Bu uygulama, keşifsel bulguları doğrulayıcı gibi sunarak yanlış pozitif oranını yapay biçimde artırır.

Seçici Raporlama

Yalnızca anlamlı sonuçların raporlanıp anlamsız sonuçların gizlenmesi, literatürde yayın yanlılığına yol açar ve meta-analizlerin güvenirliğini tehdit eder.

Açık Bilim ve Şeffaflık Uygulamaları

Bu sorunlara karşı geliştirilen açık bilim uygulamaları şunlardır:

• Ön kayıt (Pre-registration): Hipotezler, yöntem ve analiz planı araştırma öncesinde kamuya açık olarak kaydedilir (OSF, AsPredicted)
• Kayıtlı raporlar (Registered Reports): Çalışma planı, veri toplanmadan önce hakemli dergiye sunulur ve kabul edilir. Bu format, sonuç ne olursa olsun yayınlanmayı garanti eder
• Açık veri: Analiz verileri ve kodları kamuya açık paylaşılır
• Açık materyaller: Ölçek maddeleri, müdahale protokolleri ve analiz kodları erişime açılır
• Replikasyon çalışmaları: Orijinal bulguların bağımsız ekipler tarafından tekrarlanması teşvik edilir

Jackson (2015), açık bilim uygulamalarının araştırmacıyı daha dikkatli ve şeffaf olmaya teşvik ettiğini, bu sayede bilimsel bilginin güvenirliğinin artacağını belirtir.

Sonuç

Raporlama standartları, araştırma kalitesinin görünür kılınması ve bilimsel iletişimin etkinliği için vazgeçilmezdir. CONSORT, PRISMA, STROBE ve COREQ gibi kontrol listeleri, araştırmacılara sistematik bir raporlama çerçevesi sunarken, okuyuculara çalışmanın kalitesini değerlendirme imkânı tanır. Jackson'ın (2015) vurguladığı gibi, şeffaf raporlama yalnızca bir biçimsel gereklilik değil, bilimsel dürüstlüğün ve kümülatif bilgi birikiminin temelidir. Açık bilim uygulamalarının yaygınlaşmasıyla birlikte, araştırma sürecinin tamamının şeffaf hale gelmesi, bilimin güvenirliğini güçlendirecektir.