Nitel Araştırmada Örnekleme Stratejileri: Amaçlı, Kartopu ve Maksimum Çeşitlilik

Nitel araştırmada örnekleme, nicel araştırmadaki istatistiksel temsil mantığından temelden farklıdır. Nitel araştırmacılar, genellenebilirlik yerine derinlemesine anlama, zengin betimleme ve kavramsal açıklama peşindedir. Bu nedenle olasılık dışı (non-probability) örnekleme stratejileri kullanılır ve örneklem büyüklüğü istatistiksel formüller yerine araştırmanın amacına, veri doygunluğuna ve pratik koşullara göre belirlenir.

Nitel Örneklemenin Temel İlkeleri

Nitel araştırmada örnekleme kararları şu ilkeler doğrultusunda alınır:

• Bilgi zenginliği: Araştırma sorusuna en fazla bilgi sağlayacak katılımcılar, ortamlar veya durumlar seçilir
• Amaçlılık: Örneklem rastgele değil, belirli bir amaca yönelik olarak belirlenir
• Esneklik: Örnekleme stratejisi araştırma sürecinde değişebilir; yeni veriler yeni örnekleme kararlarını yönlendirebilir
• Doygunluk: Örneklem büyüklüğü önceden kesin olarak belirlenmez; veri doygunluğuna ulaşılana kadar veri toplama devam eder

Amaçlı (Purposive) Örnekleme

Amaçlı örnekleme, nitel araştırmanın en temel ve yaygın örnekleme stratejisidir. Araştırmacı, araştırma sorusuna en uygun ve bilgi açısından en zengin katılımcıları bilinçli olarak seçer. Patton (2015), amaçlı örneklemenin çeşitli alt türlerini tanımlamıştır:

1. Maksimum Çeşitlilik (Maximum Variation) Örnekleme

Bu strateji, araştırma konusuyla ilgili mümkün olduğunca farklı perspektifleri yakalamayı amaçlar. Araştırmacı, demografik özellikler, deneyimler, bağlamlar veya görüşler açısından birbirinden farklı katılımcıları kasıtlı olarak seçer. Örneğin bir eğitim araştırmasında farklı sosyoekonomik düzeylerden, farklı okul türlerinden ve farklı bölgelerden öğretmenler seçilebilir.

Maksimum çeşitlilik örneklemenin gücü, çeşitlilik içindeki ortak örüntüleri tespit edebilmesidir. Farklı bağlamlarda tekrarlanan temalar, daha güçlü ve genellenebilir bulgulara işaret eder.

2. Homojen Örnekleme

Maksimum çeşitliliğin tersi olan homojen örnekleme, benzer özelliklere sahip katılımcıları bir araya getirir. Bu strateji özellikle odak grup çalışmalarında tercih edilir; çünkü katılımcılar arasındaki benzerlik daha derin ve odaklanmış tartışmalara olanak tanır. Örneğin, yalnızca kırsal bölgedeki kadın çiftçilerin deneyimlerini incelemek isteyen bir araştırmacı homojen örnekleme kullanır.

3. Tipik Durum Örnekleme

Araştırmacı, incelenen olgunun tipik veya sıradan bir örneğini seçer. Bu strateji, olağandışı veya aşırı vakaları değil, normalin ne olduğunu anlamayı amaçlar. Bir okul iyileştirme programını değerlendirirken, ne en başarılı ne de en başarısız okulun seçilmesi; bunun yerine ortalama performans gösteren bir okulun incelenmesi tipik durum örneklemesine örnektir.

4. Aşırı veya Sapkın Durum Örnekleme

Tipik durum örneklemenin aksine, bu stratejide olağandışı, uç veya sapkın durumlar kasıtlı olarak seçilir. Başarısızlığın genel olduğu bir ortamda olağanüstü başarı gösteren bireyler veya kurumlar ("positive deviance") incelenir. Aşırı durumlar, altta yatan mekanizmaları ve dinamikleri daha görünür hale getirdikleri için tercih edilir.

5. Kritik Durum Örnekleme

Bu stratejide araştırmacı, "Eğer bu durumda geçerliyse, tüm durumlarda geçerlidir" mantığıyla en kritik vakayı seçer. Örneğin, bir eğitim teknolojisinin en düşük kaynaklara sahip okulda bile etkili olduğu gösterilirse, daha iyi kaynaklara sahip okullarda da etkili olacağı çıkarımı yapılabilir.

Kartopu (Snowball) Örnekleme

Kartopu örnekleme, erişilmesi güç popülasyonları araştırmak için kullanılan bir zincir örnekleme stratejisidir. Araştırmacı, ilk katılımcılardan başlayarak her katılımcıdan araştırma konusuyla ilgili diğer potansiyel katılımcıları önermesini ister. Bu süreç, yeterli sayıda ve çeşitlilikte katılımcıya ulaşılana kadar devam eder.

Kartopu Örneklemenin Kullanım Alanları

• Marjinalleştirilmiş gruplar: Evsizler, belgesiz göçmenler, madde bağımlıları gibi resmi kayıtlarda yer almayan popülasyonlar
• Gizli popülasyonlar: Stigmatize edilen davranışlar veya kimlikler taşıyan bireyler
• Uzman toplulukları: Belirli bir alanda derin bilgiye sahip sınırlı sayıda uzman
• Güven gerektiren konular: Hassas veya mahrem konularda güven zincirine dayalı erişim

Kartopu Örneklemenin Sınırlılıkları

Bu yöntemin en önemli sınırlılığı örneklem yanlılığıdır. Katılımcılar genellikle kendi sosyal ağlarından kişileri önerdiği için örneklem homojenleşme eğilimindedir. Ayrıca sosyal ağlar dışında kalan bireyler (izolatlar) örnekleme dahil edilemez. Bu sınırlılıkları azaltmak için birden fazla başlangıç noktası (seed) kullanılması önerilir.

Ölçüt (Criterion) Örnekleme

Ölçüt örnekleme, araştırmacının belirlediği belirli ölçütleri karşılayan tüm vakaların örnekleme dahil edilmesidir. Ölçütler araştırma sorusuna göre tanımlanır. Örneğin, "en az 10 yıl deneyimli", "kronik hastalık tanısı almış" veya "belirli bir programı tamamlamış" bireyler gibi.

"Ölçüt örnekleme, kalite güvence çalışmalarında ve program değerlendirmelerinde özellikle güçlüdür; çünkü belirli koşulları yaşamış tüm bireylerin deneyimlerini sistematik olarak inceleme fırsatı sunar." — Patton (2015)

Kolay Ulaşılabilir Durum (Convenience) Örnekleme

En az tercih edilen ancak pratikte sıklıkla başvurulan stratejidir. Araştırmacı, en kolay erişilebilir katılımcıları seçer. Zaman, maliyet ve erişim kısıtlamaları bu seçimi zorunlu kılabilir. Ancak convenience örnekleme, bilgi zenginliğini garanti etmez ve araştırmanın güvenilirliğini zayıflatabilir. Bu nedenle nitel araştırmalarda mümkün olduğunca amaçlı örnekleme stratejileriyle desteklenmelidir.

Nitel Araştırmada Örneklem Büyüklüğü

Nitel araştırmada örneklem büyüklüğü konusunda kesin kurallar yerine genel yönlendirici ilkeler bulunur:

Araştırma Deseni	Önerilen Örneklem Büyüklüğü
Fenomenoloji	5-25 katılımcı
Gömülü teori	20-30+ katılımcı
Durum çalışması	1-5 durum (her durumda çoklu veri kaynağı)
Etnografi	1 kültürel grup (uzun süreli gözlem)
Anlatı araştırması	1-5 katılımcı
Odak grup	3-5 grup (her grupta 6-10 kişi)

Ancak bu sayılar kesin değildir. Asıl belirleyici olan veri doygunluğudur: Yeni verilerin yeni kavramsal bilgi üretmediği nokta. Guest, Bunce ve Johnson (2006), sistematik bir çalışmada 12 görüşme sonrasında temaların %92'sinin ortaya çıktığını göstermiştir, ancak bu bulgu evrensel olarak genellenemez.

Örnekleme Stratejisi Seçiminde Dikkat Edilecekler

• Araştırma sorusu: Soru ne tür bilgi gerektiriyor? Derinlik mi, çeşitlilik mi, karşılaştırma mı?
• Araştırma deseni: Fenomenoloji homojen örneklemeyi, durum çalışması amaçlı örneklemeyi doğal olarak gerektirir
• Erişilebilirlik: Hedef popülasyona erişim ne kadar kolay veya zor?
• Kaynaklar: Zaman, bütçe ve araştırmacı sayısı örneklemi sınırlayabilir
• Etik: Hassas popülasyonlarda örnekleme ek etik değerlendirmeler gerektirir

Sonuç

Nitel araştırmada örnekleme, araştırmanın kalitesini ve güvenilirliğini doğrudan etkileyen kritik bir karardır. Amaçlı örneklemenin çeşitli alt türleri, kartopu örnekleme ve ölçüt örnekleme gibi stratejiler araştırmacıya zengin bir araç seti sunar. Önemli olan, seçilen stratejinin araştırma sorusuyla tutarlı olması, örnekleme kararlarının şeffaf biçimde raporlanması ve veri doygunluğunun sağlanmasıdır. Araştırmacı, örnekleme stratejisini gerekçelendirmeli ve bu seçimin araştırma bulgularını nasıl etkileyebileceğini tartışmalıdır.