Nicel vs Nitel Araştırma: Kapsamlı Karşılaştırma

Bilimsel araştırma yöntemleri denildiğinde akla gelen en temel ayrım, nicel (quantitative) ve nitel (qualitative) araştırma yaklaşımları arasındaki farktır. Bu iki yaklaşım, yalnızca veri toplama tekniklerinde değil; gerçekliğin doğasına, bilginin nasıl üretildiğine ve araştırmacının rolüne ilişkin temel felsefi varsayımlarda da birbirinden ayrılır. Bu yazıda, nicel ve nitel araştırmayı ontoloji, epistemoloji, yöntem, veri, analiz ve raporlama boyutlarında kapsamlı biçimde karşılaştıracağız.

Felsefi Temeller: Ontoloji ve Epistemoloji

Nicel ve nitel araştırma arasındaki farkları anlamak için öncelikle her iki yaklaşımın dayandığı felsefi temelleri kavramak gerekir. Bu temeller, araştırmacının dünyayı nasıl gördüğünü ve bilgiyi nasıl üretmeye çalıştığını belirler.

Felsefi Boyut	Nicel Araştırma	Nitel Araştırma
Ontoloji (Gerçekliğin doğası)	Tek bir nesnel gerçeklik vardır; ölçülebilir ve sayısallaştırılabilir	Birden fazla öznel gerçeklik vardır; bağlama ve bireye göre değişir
Epistemoloji (Bilginin doğası)	Pozitivist/post-pozitivist; araştırmacı nesneldir, değerden bağımsızdır	Yapılandırmacı/yorumlamacı; araştırmacı anlam inşasına katılır
Paradigma	Pozitivizm, post-pozitivizm	Yapılandırmacılık, fenomenoloji, eleştirel kuram
Araştırmacının rolü	Bağımsız gözlemci, tarafsız	Katılımcı, yorumlayıcı, refleksif
Değerler	Değerden bağımsızlık (value-free) hedeflenir	Değerler araştırmayı şekillendirir, şeffaf biçimde ifade edilir

Önemli Not: Bu felsefi temeller, yalnızca akademik bir tartışma konusu değildir. Araştırmacının ontolojik ve epistemolojik duruşu, araştırma sorusunun formüle edilişinden veri analiz yöntemine kadar tüm araştırma sürecini doğrudan etkiler.

Araştırma Amacı ve Sorusu

İki yaklaşım, araştırma amacı ve soru türleri açısından belirgin farklılıklar gösterir:

Boyut	Nicel Araştırma	Nitel Araştırma
Temel amaç	Değişkenler arası ilişkileri ölçme, test etme, genelleme yapma	Deneyimleri, anlamları, süreçleri derinlemesine anlama
Soru türleri	"Ne kadar?", "Arasında ilişki var mı?", "Etkisi nedir?"	"Nasıl?", "Neden?", "Ne anlam ifade ediyor?"
Hipotez	Önceden belirlenir ve test edilir (tümdengelim)	Süreç içinde ortaya çıkar (tümevarım)
Yaklaşım mantığı	Tümdengelimci (deductive): Teoriden veriye	Tümevarımcı (inductive): Veriden teoriye

Örnek Araştırma Soruları

• Nicel: "Proje tabanlı öğrenme yönteminin 7. sınıf öğrencilerinin fen bilimleri akademik başarısına istatistiksel olarak anlamlı bir etkisi var mıdır?"
• Nitel: "Öğretmenler proje tabanlı öğrenme sürecini sınıfta nasıl deneyimlemektedir ve bu süreçte karşılaştıkları zorlukları nasıl anlamlandırmaktadır?"

Araştırma Deseni ve Yöntem

Boyut	Nicel Araştırma	Nitel Araştırma
Yaygın desenler	Deneysel, yarı-deneysel, tarama (survey), korelasyonel, nedensel-karşılaştırma	Fenomenoloji, durum çalışması, gömülü teori, eylem araştırması, etnografi, anlatı araştırması
Yapılandırma düzeyi	Yüksek yapılandırılmış; değişkenler önceden tanımlanır	Esnek ve dinamik; süreç içinde şekillenir
Örnekleme	Olasılıklı örnekleme (seçkisiz, tabakalı, küme)	Amaçlı örnekleme (maksimum çeşitlilik, ölçüt, kartopu)
Örneklem büyüklüğü	Genellikle büyük (N > 30, güç analizine dayalı)	Genellikle küçük (doygunluk noktasına kadar, tipik 5-30)

Veri Toplama Yöntemleri

Her iki yaklaşım farklı veri toplama araçlarını tercih eder:

Nicel Veri Toplama	Nitel Veri Toplama
Likert tipi ölçekler ve anketler	Yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış görüşmeler
Başarı ve yetenek testleri	Katılımcı ve katılımcı olmayan gözlem
Standart ölçme araçları	Doküman ve arşiv incelemesi
Yapılandırılmış gözlem formları	Alan notları ve araştırmacı günlüğü
Fizyolojik ölçümler (EEG, göz izleme)	Odak grup görüşmeleri
Kontrol listeleri	Fotoğraf, video ve ses kayıtları

Veri Analizi

Boyut	Nicel Analiz	Nitel Analiz
Veri türü	Sayısal (numerik) veriler	Metinsel, görsel, işitsel veriler
Analiz araçları	SPSS, R, JASP, AMOS, Mplus	NVivo, MAXQDA, ATLAS.ti
Betimsel analiz	Ortalama, standart sapma, frekans, yüzde	Betimleme, bağlam analizi, katılımcı profilleri
Çıkarımsal analiz	t-testi, ANOVA, regresyon, ki-kare, SEM	Tematik analiz, içerik analizi, betimsel analiz, söylem analizi
Sonuç sunumu	Tablolar, grafikler, istatistiksel değerler	Temalar, doğrudan alıntılar, kavramsal modeller

Geçerlik ve Güvenirlik

Her iki yaklaşım, araştırma kalitesini farklı kavramlarla değerlendirir:

Nicel Araştırma	Nitel Araştırma	Karşılık
İç geçerlik (internal validity)	İnandırıcılık (credibility)	Sonuçların doğruluğu
Dış geçerlik (external validity)	Aktarılabilirlik (transferability)	Genellenebilirlik/uygulanabilirlik
Güvenirlik (reliability)	Tutarlılık (dependability)	Tekrarlanabilirlik/istikrar
Nesnellik (objectivity)	Doğrulanabilirlik (confirmability)	Tarafsızlık

Kalite Güvence Stratejileri

• Nicel: Güç analizi, Cronbach alfa, faktör analizi, kontrol grubu, rastgele atama, körleme
• Nitel: Katılımcı teyidi (member checking), uzun süreli etkileşim, çeşitleme (triangulation), denetim izi (audit trail), araştırmacı refleksivitesi, ayrıntılı betimleme (thick description)

Raporlama ve Sunum

Boyut	Nicel Raporlama	Nitel Raporlama
Yazım tonu	Nesnel, üçüncü şahıs, edilgen yapı yaygın	Kişisel, birinci şahıs kabul edilir, refleksif
Yapı	Standart IMRaD (Giriş-Yöntem-Bulgular-Tartışma)	Daha esnek; tematik veya kronolojik organizasyon
Bulgular sunumu	Tablolar, grafikler, istatistiksel değerler	Temalar, doğrudan alıntılar, anlatılar
Tartışma	İstatistiksel anlamlılık ve etki büyüklüğü vurgusu	Anlam derinliği ve bağlamsal yorumlama vurgusu

Güçlü ve Zayıf Yönler

Nicel Araştırmanın Güçlü Yönleri

• Geniş örneklemlerle genellenebilir sonuçlar üretir
• İstatistiksel analiz ile neden-sonuç ilişkisi kurabilir (deneysel desende)
• Standartlaştırılmış araçlar sayesinde tekrarlanabilirlik yüksektir
• Sonuçlar nesnel ve ölçülebilir biçimde sunulur
• Politika yapıcılar ve karar vericiler için somut kanıtlar sağlar

Nicel Araştırmanın Zayıf Yönleri

• İnsan deneyiminin derinliğini ve karmaşıklığını yansıtamayabilir
• Bağlamsal faktörleri göz ardı edebilir
• Önceden belirlenmiş kategoriler, beklenmedik bulguları kaçırabilir
• Katılımcıların kendi ifadeleriyle konuşmasına olanak tanımaz

Nitel Araştırmanın Güçlü Yönleri

• İnsan deneyimlerini derinlemesine ve bütüncül olarak anlar
• Bağlamsal zenginlik ve detay sağlar
• Katılımcıların kendi seslerini duyurmasına olanak tanır
• Esnek tasarım, süreç içinde ortaya çıkan temalara uyum sağlar
• Az çalışılmış konularda keşifsel araştırma yapılmasını mümkün kılar

Nitel Araştırmanın Zayıf Yönleri

• Sonuçlar geniş popülasyona genellenemez
• Araştırmacı yanlılığı riski daha yüksektir
• Veri toplama ve analiz süreci zaman alıcıdır
• Kalite kriterleri konusunda konsensüs tam sağlanamamıştır

Hangi Yaklaşımı Ne Zaman Tercih Etmeli?

Durum	Önerilen Yaklaşım	Gerekçe
Değişkenler arası ilişkiyi ölçmek	Nicel	İstatistiksel testler ilişkiyi sayısal olarak ortaya koyar
Bir müdahalenin etkisini test etmek	Nicel	Deneysel desen neden-sonuç ilişkisi kurmaya uygundur
Geniş kitlenin görüşlerini haritalamak	Nicel	Tarama deseni büyük örneklemlerle genelleme sağlar
Bir deneyimi derinlemesine anlamak	Nitel	Görüşme ve gözlem derinlik sağlar
Yeni bir olguyu keşfetmek	Nitel	Esnek tasarım beklenmedik temaları yakalar
Katılımcıların anlamlarını ortaya çıkarmak	Nitel	Doğrudan alıntılar ve temalar öznel deneyimi yansıtır
Hem genişlik hem derinlik istemek	Karma yöntem	İki yaklaşımın güçlü yönlerini birleştirir

Karma Yöntem: İki Yaklaşımın Birleşimi

Nicel ve nitel yaklaşımların birlikte kullanılması, karma yöntem (mixed methods) araştırma olarak adlandırılır. Creswell ve Plano Clark'a (2018) göre karma yöntem, tek bir yaklaşımın sağlayamayacağı kapsamlı bir anlayış sunar:

• Açıklayıcı sıralı desen: Önce nicel veri toplanır, sonra bulgular nitel verilerle derinleştirilir
• Keşfedici sıralı desen: Önce nitel keşif yapılır, sonra bulgular nicel verilerle test edilir
• Yakınsayan paralel desen: Her iki tür veri eş zamanlı toplanır ve sonuçlar birleştirilir

Sonuç

Nicel ve nitel araştırma birbirine rakip değil, birbirini tamamlayan yaklaşımlardır. Hangi yaklaşımı seçeceğiniz, araştırma sorunuzun doğasına, felsefi duruşunuza ve çalışmanızın amacına bağlıdır. İyi bir araştırmacı her iki yaklaşımın temellerini bilir, güçlü ve zayıf yönlerini anlar ve araştırma sorusuna en uygun yöntemi bilinçli biçimde seçer. Günümüzde giderek yaygınlaşan karma yöntem araştırmalar, bu iki geleneğin birlikte ne denli güçlü sonuçlar üretebildiğinin en güzel kanıtıdır.