Naturalistik Sorgulama: Lincoln ve Guba Paradigması ve Güvenirlik

Nitel araştırma metodolojisinin gelişiminde en etkili çerçevelerden biri, Yvonna Lincoln ve Egon Guba tarafından 1985 yılında ortaya konulan naturalistik sorgulama (naturalistic inquiry) paradigmasıdır. Bu paradigma, pozitivist bilim anlayışına sistematik bir alternatif sunarak, nitel araştırmanın kendi felsefi temelleri ve kalite kriterleri üzerine düşünülmesini sağlamıştır. Creswell'e (2009) göre Lincoln ve Guba'nın çalışmaları, nitel araştırmanın meşruiyetini güçlendiren en önemli katkılardan biridir. Bu yazıda naturalistik sorgulamanın felsefi temelleri, temel aksiyomları, güvenirlik (trustworthiness) kriterleri ve nitel araştırma pratiğine etkileri kapsamlı biçimde ele alınacaktır.

Felsefi Temeller: Yapılandırmacılık ve Pozitivizm Eleştirisi

Naturalistik sorgulama, yapılandırmacı (constructivist) ontoloji ve epistemoloji üzerine inşa edilmiştir. Lincoln ve Guba, pozitivizmin temel varsayımlarını sistematik olarak sorgulayarak alternatif bir bilgi kuramı geliştirmişlerdir.

Pozitivizm Eleştirisi

Lincoln ve Guba'ya göre pozitivizm, sosyal gerçekliğin doğasını yanlış bir şekilde temsil etmektedir. Pozitivizmin temel varsayımları şunlardır:

Tek bir nesnel gerçeklik vardır ve bilimsel yöntemle keşfedilebilir.
Araştırmacı ile araştırılan arasında bağımsızlık sağlanabilir.
Bağlamdan bağımsız genellemeler yapılabilir.
Nedensellik doğrusal ve belirlenimcidir.
Araştırma değerlerden bağımsız (value-free) olabilir.

Cohen ve arkadaşlarına (2007) göre Lincoln ve Guba, bu varsayımların her birinin sosyal bilimler bağlamında sorunlu olduğunu göstermiştir. İnsan davranışı ve sosyal gerçeklik, doğa bilimlerinin incelediği fiziksel olgulardan temelde farklıdır; dolayısıyla farklı bir araştırma paradigması gereklidir.

Yapılandırmacı Alternatif

Naturalistik sorgulama, aşağıdaki yapılandırmacı varsayımlara dayanır:

Ontoloji: Birden fazla, sosyal olarak inşa edilmiş gerçeklik vardır. Bu gerçeklikler bütünsel olarak anlaşılmalı ve parçalara ayrıştırılmamalıdır.
Epistemoloji: Bilen (araştırmacı) ile bilinen (araştırılan) birbirinden ayrılamaz. Bilgi, etkileşim sürecinde birlikte üretilir.
Genelleme: Evrensel genellemeler yerine, bağlama özgü çalışan hipotezler (working hypotheses) geliştirilebilir.
Nedensellik: Doğrusal nedensellik yerine, karşılıklı etkileşim ve şekillendirme (mutual simultaneous shaping) söz konusudur.
Değerler: Araştırma kaçınılmaz olarak değer yüklüdür (value-bound); araştırmacının değerleri, paradigma seçimi ve bağlam araştırmayı şekillendirir.

Naturalistik Sorgulamanın 14 Aksiyomu

Lincoln ve Guba, naturalistik araştırmanın 14 temel özelliğini (aksiyom) tanımlamıştır. Bu özellikler, naturalistik sorgulamayı pozitivist araştırmadan ayıran temel niteliklerdir:

Doğal ortam (Natural setting): Araştırma, olguların doğal olarak gerçekleştiği ortamda yürütülür. Laboratuvar koşulları yerine saha tercih edilir.
İnsan araç olarak (Human instrument): Araştırmacının kendisi birincil veri toplama aracıdır. İnsan, esnekliği ve uyum yeteneği sayesinde en uygun araçtır.
Sezgisel bilginin kullanımı (Tacit knowledge): Açık bilginin yanı sıra örtük, sezgisel bilgi de meşru bir bilgi kaynağı olarak kabul edilir.
Nitel yöntemler (Qualitative methods): Nitel yöntemler, çoklu gerçeklikleri ve insan deneyimini anlamak için en uygun araçlardır.
Amaçlı örnekleme (Purposive sampling): Olasılıklı örnekleme yerine, bilgi zenginliği sağlayacak katılımcıların amaçlı olarak seçilmesi tercih edilir.
Tümevarımsal analiz (Inductive analysis): Önceden belirlenmiş kategoriler yerine, veriden kategorilerin ortaya çıkması sağlanır.
Gömülü teori (Grounded theory): Teori, veriden türetilir; önceden var olan bir teori test edilmez.
Ortaya çıkan tasarım (Emergent design): Araştırma tasarımı önceden tamamen belirlenmez; süreç içinde şekillenir ve uyarlanır.
Müzakere edilen sonuçlar (Negotiated outcomes): Bulgular ve yorumlar, katılımcılarla birlikte müzakere edilerek doğrulanır.
Durum çalışması raporlama (Case study reporting): Bulgular, zengin ve bağlamsal betimlemeler içeren durum çalışması formatında raporlanır.
İdiografik yorumlama (Idiographic interpretation): Nomotetik (genel yasa arayan) yaklaşım yerine, özgül durumların derinlemesine yorumlanması tercih edilir.
Deneyimli uygulama (Tentative application): Bulguların uygulanması, bağlama bağlı olarak deneyimsel ve ihtiyatlı biçimde yapılır.
Odak belirleme sınırları (Focus-determined boundaries): Araştırmanın sınırları, önceden değil araştırma odağı netleştikçe belirlenir.
Güvenirlik için özel kriterler (Special criteria for trustworthiness): Geleneksel geçerlik ve güvenirlik kavramları yerine, alternatif güvenirlik kriterleri kullanılır.

Güvenirlik (Trustworthiness) Kriterleri

Lincoln ve Guba'nın nitel araştırma metodolojisine en kalıcı katkılarından biri, geleneksel geçerlik ve güvenirlik kavramlarına alternatif olarak geliştirdikleri güvenirlik (trustworthiness) çerçevesidir. Jackson'a (2015) göre bu çerçeve, nitel araştırma kalitesinin değerlendirilmesinde standart bir referans haline gelmiştir.

Pozitivist Kriter	Naturalistik Kriter	Tanım
İç geçerlik	İnandırıcılık (Credibility)	Bulguların gerçekliği ne kadar doğru temsil ettiği
Dış geçerlik	Aktarılabilirlik (Transferability)	Bulguların başka bağlamlara uygulanabilirliği
Güvenirlik (Reliability)	Tutarlılık (Dependability)	Sürecin tutarlı ve izlenebilir olması
Nesnellik	Doğrulanabilirlik (Confirmability)	Bulguların araştırmacının önyargılarından bağımsız olması

İnandırıcılık (Credibility)

İnandırıcılık, araştırma bulgularının katılımcıların deneyimlerini ve gerçekliklerini ne kadar doğru yansıttığıyla ilgilidir. İnandırıcılığı sağlamak için kullanılan teknikler şunlardır:

Uzun süreli katılım (Prolonged engagement): Araştırmacının sahada yeterli süre geçirerek bağlamı, kültürü ve katılımcıları derinlemesine tanıması. Bu süre, güven ilişkisi kurmaya ve yanlış anlamaları düzeltmeye yetecek kadar uzun olmalıdır.
Sürekli gözlem (Persistent observation): Araştırma konusuyla ilgili en önemli ve anlamlı unsurları belirlemek için odaklanmış ve derinlemesine gözlem yapılması.
Çeşitleme (Triangulation): Birden fazla veri kaynağı, yöntem, araştırmacı veya kuramsal bakış açısı kullanarak bulguları çapraz doğrulama.
Üye kontrolü (Member checking): Bulguların ve yorumların katılımcılara sunularak doğrulanması. Cohen ve arkadaşlarına (2007) göre üye kontrolü, inandırıcılığın en kritik tekniğidir.
Olumsuz durum analizi (Negative case analysis): Ortaya çıkan örüntülerle çelişen vakaların sistematik olarak aranması ve analiz edilmesi.
Akran denetimi (Peer debriefing): Araştırma sürecinin ve bulgularının, araştırma konusunda bilgili ancak araştırmaya doğrudan katılmayan bir meslektaş tarafından incelenmesi.

Aktarılabilirlik (Transferability)

Naturalistik paradigmada evrensel genelleme yerine aktarılabilirlik kavramı kullanılır. Lincoln ve Guba'ya göre aktarılabilirlik kararı araştırmacıya değil, bulguları kendi bağlamına uygulamak isteyen okuyucuya aittir. Araştırmacının görevi, bu kararı verebilmesi için okuyucuya yeterli bilgi sunmaktır.

Yoğun betimleme (Thick description): Araştırma bağlamı, katılımcılar, süreçler ve bulgular hakkında yeterli ayrıntı ve zenginlikte betimleme sağlamak. Bu betimleme, okuyucunun kendi bağlamıyla karşılaştırma yapmasına olanak tanır.

Tutarlılık (Dependability)

Tutarlılık, araştırma sürecinin izlenebilir, mantıklı ve tutarlı olmasıyla ilgilidir. Nicel araştırmadaki tekrarlanabilirlik kavramının yerini alır.

Denetim izi (Audit trail): Araştırma sürecinin her aşamasının ayrıntılı olarak belgelenmesi. Ham veriler, veri azaltma notları, süreç notları, araç geliştirme bilgileri ve analiz notları denetim izinin bileşenlerini oluşturur.
Dış denetim (External audit): Bağımsız bir denetçinin, araştırma sürecini ve ürünlerini inceleyerek tutarlılığı değerlendirmesi.

Doğrulanabilirlik (Confirmability)

Doğrulanabilirlik, bulguların araştırmacının önyargılarından, motivasyonlarından veya çıkarlarından bağımsız olarak verilerden kaynaklandığının gösterilmesiyle ilgilidir.

Düşünümsel günlük (Reflexive journal): Araştırmacının kendi varsayımlarını, önyargılarını, kararlarını ve duygusal tepkilerini düzenli olarak kaydettiği bir günlük tutması. Creswell (2009) düşünümselliğin nitel araştırmanın kalitesini doğrudan artırdığını vurgular.
Denetim izi: Veri toplama, analiz ve yorum süreçlerinin belgelenmesi, doğrulanabilirliği de destekler.

Pozitivist ve Naturalistik Kriterlerin Karşılaştırması

İki paradigmanın kalite kriterlerini karşılaştırmak, her birinin güçlü ve zayıf yönlerini anlamaya yardımcı olur:

Boyut	Pozitivist Yaklaşım	Naturalistik Yaklaşım
Hedef	Tekrarlanabilir, genellenebilir sonuçlar	Bağlama özgü, derinlemesine anlayış
Kalite değerlendirme	Geçerlik ve güvenirlik katsayıları	Güvenirlik (trustworthiness) kriterleri
Araştırmacı konumu	Nesnel ve bağımsız	Katılımcı ve düşünümsel
Kanıt türü	İstatistiksel testler, sayısal veriler	Yoğun betimleme, doğrudan alıntılar, denetim izi
Genelleme yaklaşımı	İstatistiksel genelleme	Aktarılabilirlik (okuyucu kararı)

Naturalistik Sorgulamanın Nitel Araştırmaya Etkisi

Lincoln ve Guba'nın çalışmaları, nitel araştırma alanını derinden etkilemiştir:

Meşruiyet kazandırma: Nitel araştırmanın kendi felsefi temelleri ve kalite kriterleri olduğunu göstererek, nicel araştırmanın "ikinci sınıf" bir versiyonu olmadığını ortaya koymuştur.
Kalite standartları: İnandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ve doğrulanabilirlik kriterleri, nitel araştırma değerlendirmesinde evrensel standartlar haline gelmiştir.
Araştırmacı düşünümselliği: Araştırmacının kendi konumunu, varsayımlarını ve etkisini düşünmesi gerekliliğini vurgulamıştır.
Paradigma tartışması: Nitel ve nicel araştırma arasındaki "paradigma savaşlarını" başlatmış ve sonunda karma yöntem yaklaşımının doğuşuna zemin hazırlamıştır.

Önemli Not: Creswell (2009), günümüzde birçok araştırmacının Lincoln ve Guba'nın güvenirlik kriterlerini kullanırken, paradigmatik bağlamdan kopardığını uyarır. Bu kriterler, yapılandırmacı ontoloji ve epistemoloji içinde anlam kazanır ve mekanik bir kontrol listesi olarak uygulanmamalıdır.

Pratik Uygulama Rehberi

Naturalistik sorgulamayı araştırma pratiğinde uygulamak isteyen araştırmacılar için öneriler:

Felsefi duruşunuzu netleştirin: Yapılandırmacı ontoloji ve epistemolojinin ne anlama geldiğini anlayın ve araştırmanızda bu duruşu açıkça ifade edin.
Doğal ortamda çalışın: Araştırma bağlamında yeterli süre geçirin, bağlamı derinlemesine tanıyın.
Esnek tasarım kullanın: Araştırma tasarımınızın süreç içinde evrilmesine izin verin; ancak her değişikliği gerekçelendirin ve belgelendirin.
Çoklu veri kaynakları kullanın: Görüşme, gözlem ve doküman analizi gibi farklı veri toplama yöntemlerini birleştirin.
Üye kontrolü uygulayın: Bulgularınızı katılımcılarla paylaşarak doğrulamalarını isteyin.
Denetim izi tutun: Araştırma sürecinin her aşamasını ayrıntılı olarak belgelendirin.
Düşünümsel günlük tutun: Kendi varsayımlarınızı, önyargılarınızı ve araştırma sürecindeki kararlarınızı düzenli olarak yazıya dökün.
Yoğun betimleme sunun: Okuyucunun aktarılabilirlik kararı verebilmesi için yeterli bağlamsal ayrıntı sağlayın.

Sonuç

Lincoln ve Guba'nın naturalistik sorgulama paradigması, nitel araştırma metodolojisinin temel taşlarından biridir. Pozitivist varsayımlara sistematik bir alternatif sunarak, sosyal gerçekliğin çoklu, inşa edilmiş ve bağlama bağlı doğasını vurgulayan bu paradigma, nitel araştırmanın kendi kalite kriterlerini geliştirmesine olanak tanımıştır. Cohen ve arkadaşlarının (2007) belirttiği gibi, güvenirlik kriterleri bugün nitel araştırma raporlarının vazgeçilmez bir bileşeni haline gelmiştir. Araştırmacıların bu kriterleri yüzeysel bir kontrol listesi olarak değil, yapılandırmacı epistemolojinin doğal bir uzantısı olarak kavraması ve uygulaması, nitel araştırma kalitesinin artırılmasında kritik önem taşımaktadır.

Naturalistik Sorgulama: Lincoln ve Guba'nın Paradigması