Grup İçi Tasarım: Tekrarlı Ölçümler, Sıra Etkisi ve Dengeleme

Grup içi tasarım (within-subjects design), aynı katılımcıların bağımsız değişkenin tüm düzeylerinde test edildiği bir deneysel düzenlemedir. Tekrarlı ölçümler tasarımı (repeated measures design) olarak da bilinen bu yöntemde, her katılımcı kendi kontrolü işlevi görür. Bu durum, bireysel farklılıklardan kaynaklanan varyansı ortadan kaldırarak istatistiksel gücü önemli ölçüde artırır.

Tekrarlı Ölçümlerin Mantığı

Grup arası tasarımda gruplar arasındaki fark, hem bağımsız değişkenin etkisini hem de bireysel farklılıkları yansıtır. Grup içi tasarımda ise aynı kişi tüm koşulları deneyimlediğinden, bireysel farklılıklar sabit tutulmuş olur. Bu sayede bağımsız değişkenin etkisi daha hassas bir şekilde ölçülür.

Örneğin, farklı yazı tipi boyutlarının okuma hızına etkisini araştıran bir deneyde, her katılımcı 10pt, 12pt ve 14pt boyutlarında metinleri okur. Katılımcıların genel okuma becerileri tüm koşullarda sabit kalacağından, yazı boyutunun etkisi doğrudan gözlemlenebilir.

Sıra Etkileri (Order Effects)

Grup içi tasarımın en önemli tehlikesi sıra etkileridir. Bir katılımcı birden fazla koşulu sırayla deneyimlediğinde, sonraki koşullardaki performansı önceki koşullardan etkilenebilir. Başlıca sıra etkileri şunlardır:

Alıştırma Etkisi (Practice Effect)

Katılımcılar görevi tekrarladıkça daha iyi performans gösterebilirler. Bu gelişme, bağımsız değişkenin etkisiyle karıştırılabilir. Örneğin, bir hafıza deneyinde ikinci koşuldaki daha yüksek performans, strateji geliştirme veya göreve aşinalıktan kaynaklanıyor olabilir.

Yorgunluk Etkisi (Fatigue Effect)

Uzun deneysel oturumlarda katılımcılar yorulabilir, sıkılabilir veya dikkatlerini kaybedebilir. Bu durum, sonraki koşullarda performans düşüşüne yol açar. Özellikle bilişsel olarak zorlu görevlerde bu etki belirgin şekilde ortaya çıkar.

Duyarlılaşma (Sensitization)

Bir koşula maruz kalmak, katılımcının sonraki koşullara yönelik beklentilerini, tutumlarını veya farkındalığını değiştirebilir. Örneğin, agresif bir film izledikten sonra nötr bir filme verilen tepkiler farklılaşabilir.

Taşıma Etkisi (Carry-over Effect)

Bir koşulun etkisinin tamamen ortadan kalkmaması ve sonraki koşulları etkilemesidir. Özellikle ilaç çalışmalarında bir ilacın vücuttan tamamen atılmaması, sonraki koşulun sonuçlarını bozabilir.

Dengeleme Teknikleri (Counterbalancing)

Sıra etkilerini kontrol etmek için araştırmacılar dengeleme tekniklerini kullanır. Dengeleme, koşulların sunulma sırasını sistematik olarak değiştirerek sıra etkilerinin tüm koşullar üzerinde eşit dağılmasını sağlar.

Tam Dengeleme (Complete Counterbalancing)

Koşulların tüm olası sıralamaları kullanılır. İki koşullu bir deneyde (A ve B) iki sıralama vardır: AB ve BA. Üç koşulda (A, B, C) 6 sıralama (3! = 6) gerekir. Dört koşulda ise 24 sıralama gerekir. Koşul sayısı arttıkça tam dengeleme pratik olmaktan çıkar.

Kısmi Dengeleme (Partial Counterbalancing)

Tüm olası sıralamaların bir alt kümesi kullanılır. Araştırmacı, sıra etkilerini yeterince kontrol edebilecek minimum sayıda sıralama seçer.

Latin Kare Tasarımı (Latin Square Design)

Latin kare, her koşulun her sıra pozisyonunda eşit sayıda görünmesini sağlayan sistematik bir dengeleme yöntemidir. N koşul için N farklı sıralama oluşturulur. Örneğin, üç koşullu bir Latin kare:

Grup	1. Sıra	2. Sıra	3. Sıra
Grup 1	A	B	C
Grup 2	B	C	A
Grup 3	C	A	B

Latin kare, tam dengelemeden çok daha ekonomiktir ancak tüm olası sıra kombinasyonlarını kapsamaz. Bu nedenle bazı taşıma etkilerini kontrol edemeyebilir.

Grup İçi Tasarımın Avantajları

Yüksek istatistiksel güç: Bireysel farklılıklar kontrol edildiğinden, daha küçük örneklemlerle anlamlı etkileri tespit etmek mümkündür.
Daha az katılımcı gerektirir: Her katılımcı tüm koşulları deneyimlediğinden, aynı gücü elde etmek için grup arası tasarıma göre çok daha az katılımcı yeterlidir.
Bireysel farklılıklar elimine edilir: Her katılımcı kendi kontrolü olduğundan, bireysel farklılıklardan kaynaklanan gürültü ortadan kalkar.
Maliyet etkinliği: Daha az katılımcı ile yürütülebildiğinden, zaman, maliyet ve kaynak açısından ekonomiktir.

Verilerin Analizi: Eşleştirilmiş Örneklem t-Testi

İki koşullu grup içi tasarımlarda eşleştirilmiş örneklem t-testi (paired samples t-test) kullanılır. Bu test, her katılımcının iki koşuldaki puanları arasındaki farkı hesaplar ve bu farkların ortalamasının sıfırdan anlamlı şekilde farklı olup olmadığını test eder. Üç veya daha fazla koşulda ise tekrarlı ölçümler ANOVA kullanılır.

Karar rehberi: Sıra etkileri kontrol edilebiliyorsa ve bağımsız değişken geri dönüşümlüyse grup içi tasarımı tercih edin. Daha az katılımcıyla daha güçlü istatistiksel testler uygulayabilirsiniz.