Deneysel vs Yarı-Deneysel Tasarım Karşılaştırması

Nicel araştırmada neden-sonuç ilişkisi kurmak isteyen araştırmacılar, deneysel veya yarı-deneysel tasarımlar arasında seçim yapmak durumundadır. Her iki tasarım da bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlar; ancak rastgele atama (random assignment) ve kontrol düzeyi bakımından kritik farklılıklar gösterir. Bu yazıda, her iki tasarımı tüm boyutlarıyla karşılaştıracak ve hangi durumda hangisinin tercih edilmesi gerektiğini açıklayacağız.

Temel Tanımlar

Gerçek Deneysel Tasarım (True Experimental Design)

Katılımcıların deney ve kontrol gruplarına rastgele (seçkisiz) atandığı, bağımsız değişkenin araştırmacı tarafından manipüle edildiği ve dış değişkenlerin kontrol altına alındığı araştırma tasarımıdır. Neden-sonuç ilişkisi kurmak için altın standart kabul edilir.

Yarı-Deneysel Tasarım (Quasi-Experimental Design)

Bağımsız değişken araştırmacı tarafından manipüle edilir ancak katılımcıların gruplara atanmasında rastgele atama yapılamaz. Genellikle var olan (doğal) gruplar kullanılır. Eğitim ve sosyal bilimlerde etik veya pratik nedenlerle deneysel tasarım uygulanamadığında en sık başvurulan alternatiftir.

Temel Karşılaştırma Tablosu

Boyut	Gerçek Deneysel	Yarı-Deneysel
Rastgele atama	Var (zorunlu)	Yok
Manipülasyon	Bağımsız değişken manipüle edilir	Bağımsız değişken manipüle edilir
Kontrol grubu	Var (eşdeğer gruplar)	Var ama eşdeğerlik garanti değil
İç geçerlik	Yüksek	Orta (tehditler daha fazla)
Dış geçerlik	Düşük-orta (yapay ortam)	Orta-yüksek (doğal ortam)
Uygulama kolaylığı	Düşük (katı kontrol gerekir)	Yüksek (mevcut gruplar kullanılabilir)
Etik uygunluk	Bazen sorunlu (rastgele atama)	Daha az sorunlu
Nedensellik	Güçlü nedensellik iddiası	Sınırlı nedensellik iddiası

Rastgele Atama: Kritik Fark

İki tasarım arasındaki en temel ve kritik fark, rastgele atamadır. Rastgele atama, katılımcıların deney ve kontrol gruplarına eşit olasılıkla yerleştirilmesidir.

Rastgele Atamanın Sağladığı Avantajlar

• Grup eşdeğerliği: Gruplar başlangıçta tüm bilinen ve bilinmeyen değişkenler açısından eşdeğer hale gelir
• Seçme yanlılığının kontrolü: Sistematik farklılıklar rastgelelikle ortadan kalkar
• Alternatif açıklamaların elenmesi: Gruplar arası fark yalnızca müdahaleden kaynaklanır
• İstatistiksel geçerlik: Olasılık kuramı uygulanabilir hale gelir

Rastgele Atamanın Yapılamadığı Durumlar

• Etik nedenler: Öğrencileri başarılarına göre farklı gruplara ayırmak etik sorun yaratabilir
• Pratik nedenler: Okullarda mevcut sınıflar bozulamaz, hastanelerde hasta grupları karıştırılamaz
• Yasal nedenler: MEB izinleri mevcut sınıf yapısının korunmasını gerektirebilir
• Doğal gruplar: Cinsiyet, yaş, hastalık gibi değişkenler manipüle edilemez

Kritik Uyarı: Rastgele atama (random assignment) ile rastgele örnekleme (random sampling) sıklıkla karıştırılır. Rastgele örnekleme evrendeki herkese eşit seçilme şansı vermek iken, rastgele atama seçilmiş katılımcıları gruplara eşit olasılıkla yerleştirmektir. İkisi farklı kavramlardır ve farklı amaçlara hizmet eder.

Yaygın Desen Türleri

Gerçek Deneysel Desen Türleri

Desen	Yapı	Açıklama
Ön test-son test kontrol gruplu	R O₁ X O₂ / R O₁ _ O₂	En yaygın desen; rastgele atama + ön test + müdahale + son test
Yalnızca son test kontrol gruplu	R X O₁ / R _ O₁	Ön test etkisini önler; rastgele atama grup eşdeğerliğini sağlar
Solomon dört gruplu	4 grup (ön testli/testsiz x deney/kontrol)	Hem müdahale hem ön test etkisini kontrol eder; en güçlü desen
Faktöriyel desen	2x2, 2x3 vb.	Birden fazla bağımsız değişkenin ayrı ve ortak etkisini inceler

Yarı-Deneysel Desen Türleri

Desen	Yapı	Açıklama
Eşitlenmemiş kontrol gruplu	O₁ X O₂ / O₁ _ O₂	En yaygın yarı-deneysel desen; mevcut gruplar kullanılır
Zaman serileri	O₁O₂O₃ X O₄O₅O₆	Müdahale öncesi ve sonrası çoklu ölçüm
Kesintili zaman serileri	Kontrol gruplu zaman serisi	Doğal olaylara müdahale etkisi
Eşleştirmeli desen	Eşleştirilmiş gruplar	Kritik değişkenlere göre gruplar eşleştirilir

İç Geçerlik Tehditleri

İç geçerlik, gözlemlenen etkinin gerçekten bağımsız değişkenden kaynaklandığına dair güven düzeyidir. Yarı-deneysel tasarımlar, rastgele atama olmadığından daha fazla iç geçerlik tehdidiyle karşı karşıyadır:

Tehdit	Açıklama	Deneysel Kontrol	Yarı-Deneysel Kontrol
Seçme yanlılığı	Gruplar baştan farklı olabilir	Rastgele atama ile kontrol	Eşleştirme, ANCOVA ile kısmi kontrol
Olgunlaşma	Katılımcılar zaman içinde doğal olarak değişir	Kontrol grubu ile kontrol	Kontrol grubu ile kısmi kontrol
Tarihsellik	Müdahale dışı olaylar sonucu etkiler	Kontrol grubu ile kontrol	Kontrol grubu ile kısmi kontrol
Test etkisi	Ön test son test performansını artırır	Solomon deseni ile kontrol	Yalnızca son test deseni ile kontrol
Denekler arası etkileşim	Gruplar arası bilgi sızması	Grupları fiziksel olarak ayırma	Grupları fiziksel olarak ayırma
Denek kaybı	Gruplardan farklı oranlarda ayrılma	ITT analizi	ITT analizi + kayıp analizi

İstatistiksel Analiz Farklılıkları

Deneysel Tasarımda Analiz

• Bağımsız örneklem t-testi: İki grup son test karşılaştırması
• Bağımlı örneklem t-testi: Aynı grubun ön test-son test karşılaştırması
• Tek yönlü ANOVA: Üç veya daha fazla grubun karşılaştırması
• Karışık ANOVA: Grup (gruplar arası) x zaman (grup içi) etkileşimi
• Etki büyüklüğü: Cohen's d, eta-kare (η²)

Yarı-Deneysel Tasarımda Ek Analiz Gereklilikleri

• ANCOVA (Kovaryans Analizi): Ön test puanlarını veya diğer karıştırıcı değişkenleri kovaryant olarak kontrol eder. Yarı-deneysel desenlerde kritik öneme sahiptir
• Propensity Score Matching: Grupları gözlemlenen değişkenler üzerinden eşleştirerek seçme yanlılığını azaltır
• Difference-in-Differences: Müdahale öncesi ve sonrası farkların farkını hesaplar
• Regresyon süreksizlik deseni: Bir kesme noktasının etrafındaki doğal atamayı kullanır

Uygulama Alanları

Alan	Deneysel Tasarım Örneği	Yarı-Deneysel Tasarım Örneği
Eğitim	Yeni öğretim yöntemi için öğrenciler rastgele gruplara atanır	Mevcut iki sınıf deney ve kontrol grubu olarak belirlenir
Psikoloji	Laboratuvarda katılımcılar rastgele koşullara atanır	Tedavi alan ve almayan doğal gruplar karşılaştırılır
Sağlık	RCT: İlaç vs plasebo rastgele atama	Yeni politika uygulanan hastane vs uygulanmayan hastane
Kamu politikası	Sosyal program için rastgele seçilmiş bölgeler	Program uygulanan ve uygulanmayan şehirlerin karşılaştırması

Avantajlar ve Dezavantajlar Özeti

Boyut	Deneysel Tasarım	Yarı-Deneysel Tasarım
En büyük avantajı	Güçlü nedensellik iddiası	Doğal ortamda uygulanabilirlik
En büyük dezavantajı	Yapay ortam, etik kısıtlamalar	İç geçerlik tehditleri
Maliyet	Genellikle yüksek	Genellikle düşük-orta
Süre	Uzun (kontrol süreci)	Kısa-orta
Uygulanabilirlik	Sınırlı (rastgele atama gerekli)	Geniş (mevcut gruplar yeterli)

Hangi Tasarımı Ne Zaman Tercih Etmeli?

1. Deneysel tasarımı tercih edin: Rastgele atama yapılabiliyorsa, etik bir engel yoksa, güçlü nedensellik iddiası önemliyse ve yeterli kaynak varsa
2. Yarı-deneysel tasarımı tercih edin: Rastgele atama yapılamıyorsa (etik, pratik, yasal nedenler), mevcut gruplarla çalışılması gerekiyorsa, doğal ortamda araştırma yapılması isteniyorsa
3. Her iki durumda da: İç geçerlik tehditlerini azaltıcı önlemler alın, etkiyi güçlendirecek istatistiksel teknikler kullanın ve bulguları nedensellik iddiası açısından dikkatli yorumlayın

Sonuç

Deneysel ve yarı-deneysel tasarımlar, müdahale etkisini incelemenin iki temel yoludur. Gerçek deneysel tasarım nedensellik için altın standart olmaya devam ederken, yarı-deneysel tasarımlar bilimsel araştırmanın gerçek dünya koşullarında uygulanabilirliğini sağlar. Araştırmacının görevi, araştırma sorusuna, etik gerekliliklere ve pratik koşullara en uygun tasarımı seçmek ve seçtiği tasarımın sınırlılıklarının farkında olarak bulgularını yorumlamaktır. Eğitim araştırmalarında yarı-deneysel tasarımların yaygınlığı, bu tasarımların doğru uygulandığında ne denli değerli bilgiler üretebileceğini göstermektedir.