Deneysel Olmayan Nicel Araştırma: Ex Post Facto ve Nedensel Karşılaştırma

Deneysel olmayan nicel araştırma, araştırmacının bağımsız değişkeni manipüle edemediği veya katılımcıları gruplara rastgele atayamadığı durumlarda kullanılan araştırma tasarımlarını kapsar. Bu tasarımlar, etik, pratik veya mantıksal nedenlerle deneysel müdahalenin mümkün olmadığı araştırma sorularını yanıtlamak için vazgeçilmezdir.

Deneysel Olmayan Araştırma Neden Gereklidir?

Pek çok araştırma sorusu, doğası gereği deneysel müdahaleye izin vermez:

• Etik nedenler: Katılımcıları zararlı koşullara (sigara içme, travma, şiddet) maruz bırakmak etik değildir
• Pratik nedenler: Cinsiyet, yaş, sosyoekonomik düzey gibi değişkenler manipüle edilemez
• Mantıksal nedenler: Bazı olaylar zaten gerçekleşmiştir (doğal afet, savaş deneyimi)
• Kaynak sınırlılığı: Deneysel araştırma çok maliyetli veya uzun sürebilir

Ex Post Facto Araştırma

Ex post facto (Latince: "olgudan sonra"), bağımsız değişkenin araştırmacının müdahalesi olmadan doğal olarak gerçekleşmiş olduğu araştırma tasarımıdır. Araştırmacı, halihazırda var olan grupları veya koşulları inceleyerek olası nedenleri belirlemeye çalışır.

Ex Post Facto Araştırmanın Mantığı

Araştırmacı bir sonuçtan (bağımlı değişken) yola çıkarak geriye doğru olası nedenleri araştırır. Örneğin, akademik başarısı yüksek ve düşük öğrenci gruplarını karşılaştırarak bu farkın olası nedenlerini (aile eğitim düzeyi, çalışma alışkanlıkları, motivasyon) keşfetmeye çalışır.

Sınırlılıklar

En temel sınırlılık, nedensellik çıkarımının güçlü yapılamamasıdır. Bağımsız değişken manipüle edilmediği ve rastgele atama yapılmadığı için gözlemlenen farkların gerçek nedeni belirlenemez. Üçüncü değişken problemi her zaman mevcuttur.

Nedensel-Karşılaştırma Deseni (Causal-Comparative Design)

Nedensel-karşılaştırma deseni, zaten var olan iki veya daha fazla grubu belirli bir bağımlı değişken açısından karşılaştırır. Gruplar, bağımsız değişkenin düzeylerine göre doğal olarak oluşmuştur.

Ölçüt Değişkeni ve Gruplama Değişkeni

Gruplama değişkeni (bağımsız değişken): Grupları tanımlayan ve araştırmacı tarafından manipüle edilmeyen değişkendir. Cinsiyet, okul türü, hastalık durumu gibi kategorik değişkenler bu role sahiptir.

Ölçüt değişkeni (bağımlı değişken): Gruplar arasında karşılaştırılan sonuç değişkenidir. Başarı puanı, tutum düzeyi, performans ölçüsü gibi sürekli değişkenler ölçüt olarak kullanılır.

Nedensel-Karşılaştırma Deseni Türleri

Retrospektif (geriye dönük) desen: Araştırmacı sonuçtan (ölçüt değişkeni) yola çıkarak olası nedeni (gruplama değişkeni) belirler. Örneğin: Üniversiteyi bırakan ve bitiren öğrencilerin sosyal destek düzeyleri farklı mıdır?

Prospektif (ileriye dönük) desen: Araştırmacı olası nedenden (gruplama değişkeni) yola çıkarak sonucu (ölçüt değişkeni) araştırır. Örneğin: Tek ebeveynli ve iki ebeveynli ailelerdeki çocukların akademik başarıları farklı mıdır?

Geçerlik Tehditleri ve Kontrol Stratejileri

İç Geçerlik Tehditleri

• Seçim yanlılığı: Gruplar arasındaki farklar, araştırılan değişken dışındaki özelliklerden kaynaklanıyor olabilir
• Üçüncü değişken sorunu: Gözlemlenen ilişkiyi açıklayan bilinmeyen bir değişken olabilir
• Zamansal belirsizlik: Nedenin mi sonuçtan önce geldiği her zaman net değildir
• Olgunlaşma: Gruplar arasındaki farklar doğal gelişimsel süreçlerden kaynaklanabilir

Kontrol Stratejileri

• Eşleştirme (matching): Grupları potansiyel karıştırıcı değişkenler açısından eşleştirme
• İstatistiksel kontrol: ANCOVA ile ortak değişkenlerin etkisini kontrol etme
• Homojen alt gruplar: Karıştırıcı değişken düzeylerinde homojen alt gruplar oluşturma
• Alternatif hipotezlerin testi: Rakip açıklamaları sistematik olarak elemek

Deneysel, Yarı-Deneysel ve Deneysel Olmayan Tasarımların Karşılaştırması

Özellik	Gerçek Deney	Yarı-Deneysel	Deneysel Olmayan
Manipülasyon	Evet	Evet	Hayır
Rastgele atama	Evet	Hayır	Hayır
Kontrol grubu	Evet	Bazen	Doğal gruplar
İç geçerlik	Yüksek	Orta	Düşük
Dış geçerlik	Düşük-Orta	Orta	Yüksek
Nedensellik	Güçlü	Sınırlı	Zayıf

Korelasyonel Araştırmayla İlişkisi

Nedensel-karşılaştırma deseni ile korelasyonel araştırma sıklıkla karıştırılır. Temel fark, nedensel-karşılaştırmada gruplar arasında kategorik bir ayrım yapılmasıdır (erkek-kadın, deney-kontrol). Korelasyonel araştırmada ise değişkenler süreklidir ve ilişkinin gücü korelasyon katsayısı ile ifade edilir. Her iki yaklaşım da nedensellik çıkarımında sınırlıdır.

Eğitim ve Sosyal Bilimlerde Uygulama Örnekleri

• Farklı okul türlerinde (devlet-özel) öğrencilerin akademik başarı karşılaştırması
• Travma yaşamış ve yaşamamış bireylerin psikolojik dayanıklılık düzeyleri
• Kırsal ve kentsel bölgelerdeki çocukların dil gelişimi farklılıkları
• Farklı anne-baba tutumlarının çocukların sosyal becerilerine etkisi

Sonuç

Deneysel olmayan nicel araştırma tasarımları, deneysel müdahalenin mümkün olmadığı durumlarda değerli bilgiler sunar. Ex post facto ve nedensel-karşılaştırma desenleri, doğru uygulandığında ve sınırlılıkları açıkça belirtildiğinde bilimsel bilgi birikimine önemli katkılar sağlar. Araştırmacılar, nedensellik çıkarımındaki sınırlılıkları kabul ederek alternatif açıklamaları sistematik olarak değerlendirmelidir.