Araştırma Yöntemi ve Metodoloji Ayrımı: Kavramsal Çerçeve

Akademik araştırma dünyasında en sık karıştırılan kavram çiftlerinden biri, araştırma yöntemi (method) ile metodoloji (methodology) arasındaki ayrımdır. Bu iki terim, günlük dilde ve hatta bazı akademik metinlerde birbirinin yerine kullanılsa da, aslında birbirinden oldukça farklı anlam katmanlarına sahiptir. Kothari (2004) bu ayrımı çok net biçimde ortaya koyar: "Araştırma yöntemleri, araştırmacının araştırma sürecinde kullandığı tüm yöntem ve teknikleri ifade eder; metodoloji ise bu yöntemlerin bilimini, yani yöntemlerin nasıl ve neden kullanıldığını inceleyen sistematik çalışmayı tanımlar." Bu yazıda, bu kritik ayrımı kavramsal, felsefi ve pratik boyutlarıyla ele alacağız.

Temel Tanımlar

Araştırma Yöntemi (Research Method) Nedir?

Araştırma yöntemi, bir araştırma sürecinde veri toplamak, analiz etmek ve sonuçlara ulaşmak için kullanılan belirli teknik ve prosedürleri ifade eder. Goundar (2012) metodoloji kavramını tartışırken, yöntemin "araştırmanın pratik boyutunu" temsil ettiğini vurgular. Yöntemler, araştırmanın "nasıl yapıldığı" sorusuna yanıt verir.

Araştırma yöntemleri şu kategorilerde sınıflandırılabilir:

• Veri toplama yöntemleri: Anket, görüşme, gözlem, deney, doküman analizi, ölçek uygulama
• Veri analiz yöntemleri: İstatistiksel analiz, içerik analizi, tematik analiz, söylem analizi
• Örnekleme yöntemleri: Basit rastgele örnekleme, tabakalı örnekleme, amaçlı örnekleme, kartopu örnekleme

Metodoloji (Methodology) Nedir?

Metodoloji ise araştırma yöntemlerinin arkasındaki felsefi ve kuramsal çerçeveyi ifade eder. Bhome ve arkadaşları (2013), metodolojiyi "araştırma sürecinin sistematik olarak nasıl yürütülmesi gerektiğini ele alan bilim dalı" olarak tanımlar. Metodoloji, yöntemlerin "neden seçildiği" ve "hangi felsefi temellere dayandığı" sorularına yanıt verir.

Kothari'ye (2004) göre metodoloji şu unsurları kapsar:

• Araştırma probleminin nasıl formüle edildiği
• Hipotezlerin nasıl geliştirildiği
• Hangi veri türlerinin toplandığı ve neden
• Hangi veri toplama tekniklerinin seçildiği ve gerekçesi
• Verilerin nasıl analiz edildiği ve yorumlandığı
• Tüm bu kararların arkasındaki felsefi varsayımlar

Kısa Tanım: Araştırma yöntemi, araştırmacının kullandığı araçlar ve tekniklerdir. Metodoloji ise bu araçları seçme, kullanma ve değerlendirme sürecinin bilimsel çerçevesidir. Goundar'ın (2012) ifadesiyle, "yöntem bir alet çantasındaki aletlerdir; metodoloji ise hangi aletin ne zaman, neden ve nasıl kullanılacağını belirleyen bilgidir."

Felsefi Temeller: Ontoloji-Epistemoloji-Metodoloji-Yöntem İlişkisi

Araştırma yöntemi ve metodoloji ayrımını derinlemesine anlamak için, araştırma sürecinin dayandığı felsefi katmanları incelemek gerekir. Bu katmanlar, Crotty'nin (1998) modeline göre dört basamaktan oluşur ve her bir basamak diğerini şekillendirir.

1. Ontoloji (Gerçekliğin Doğası)

Ontoloji, "gerçekliğin doğası nedir?" sorusuna yanıt arar. Araştırmacının ontolojik duruşu, tüm araştırma sürecinin temelini oluşturur:

• Realizm: Araştırmacıdan bağımsız, nesnel bir gerçeklik vardır.
• Relativizm: Birden fazla gerçeklik vardır; gerçeklik bireysel ve toplumsal olarak inşa edilir.
• Eleştirel realizm: Gerçeklik vardır ancak tam olarak bilinemez; yapısal mekanizmalar gözlemlenen olayların arkasında yatar.

2. Epistemoloji (Bilginin Doğası)

Epistemoloji, "geçerli bilgi nasıl elde edilir?" sorusunu inceler. Ontolojik varsayımlar, epistemolojik tercihleri doğrudan etkiler:

• Pozitivizm: Bilgi, nesnel gözlem ve ölçüm yoluyla elde edilir.
• Yorumlamacılık (Interpretivism): Bilgi, anlam ve yorum yoluyla inşa edilir.
• Pragmatizm: Bilginin değeri, pratik yararlılığıyla ölçülür; tek bir epistemolojiye bağlı kalınmaz.

3. Metodoloji (Araştırma Stratejisi)

Metodoloji, epistemolojik varsayımlardan beslenen genel araştırma stratejisini ifade eder. Kothari (2004), metodolojinin "araştırma problemini çözmek için benimsenen genel yaklaşım" olduğunu belirtir:

• Nicel metodoloji: Pozitivist epistemolojiye dayalı; değişkenler arası ilişkileri ölçme, test etme ve genelleme
• Nitel metodoloji: Yorumlamacı epistemolojiye dayalı; deneyimleri, anlamları ve süreçleri derinlemesine anlama
• Karma metodoloji: Pragmatist epistemolojiye dayalı; nicel ve nitel yaklaşımların birlikte kullanılması

4. Yöntem (Teknikler ve Araçlar)

Yöntem, metodolojinin somut uygulamasıdır. Bhome ve arkadaşlarına (2013) göre yöntem, "araştırma stratejisinin pratiğe dökülmüş halidir":

• Nicel yöntemler: Anket, deney, yapılandırılmış gözlem, ölçek, istatistiksel analiz
• Nitel yöntemler: Derinlemesine görüşme, katılımcı gözlem, odak grup, doküman analizi, tematik analiz
• Karma yöntemler: Yukarıdakilerin araştırma desenine uygun kombinasyonu

Katman	Temel Soru	Örnek (Nicel)	Örnek (Nitel)
Ontoloji	Gerçeklik nedir?	Tek, nesnel gerçeklik var	Birden fazla öznel gerçeklik var
Epistemoloji	Bilgi nasıl elde edilir?	Nesnel gözlem ve ölçümle	Yorum ve anlam inşasıyla
Metodoloji	Araştırma nasıl tasarlanır?	Deneysel/tarama deseni	Fenomenoloji/gömülü kuram
Yöntem	Veri nasıl toplanır/analiz edilir?	Anket + ANOVA analizi	Görüşme + tematik analiz

Ayrımın Neden Önemli Olduğu

Yöntem ve metodoloji ayrımını doğru kavramak, birçok açıdan kritik öneme sahiptir:

Akademik Yazım ve Tez Hazırlama

Tez ve araştırma raporlarında genellikle üçüncü bölüm "Yöntem" veya "Metodoloji" başlığını taşır. Bu bölümün hangi başlıkla sunulacağı ve içeriğinin nasıl yapılandırılacağı, bu kavramsal ayrımın doğru anlaşılmasına bağlıdır. Goundar'a (2012) göre:

• Eğer yalnızca veri toplama ve analiz tekniklerini açıklıyorsanız, bu bir "yöntem" bölümüdür.
• Eğer bu tekniklerin seçilme gerekçelerini, felsefi varsayımlarını ve kuramsal çerçevesini de sunuyorsanız, bu bir "metodoloji" bölümüdür.

Araştırma Kalitesi

Kothari (2004), metodolojik farkındalığı olmayan araştırmacıların genellikle şu hataları yaptığını belirtir:

1. Yöntem seçimini felsefi varsayımlarla temellendirmemek
2. Araştırma paradigmasıyla uyumsuz yöntemler kullanmak
3. Yöntem seçimini alışkanlık veya kolaylığa dayandırmak
4. Araştırma tasarımının tutarlılığını sağlayamamak

Eleştirel Değerlendirme

Bir araştırmayı eleştirel biçimde değerlendirmek, yalnızca kullanılan yöntemlerin teknik uygunluğunu incelemekle sınırlı kalmaz. Bhome ve arkadaşlarına (2013) göre, araştırmanın metodolojik tutarlılığını değerlendirmek; ontolojik varsayımlardan yöntem seçimine kadar tüm karar zincirinin uyumunu sorgulamayı gerektirir.

Yaygın Karıştırmalar ve Açıklamalar

Yöntem ve metodoloji kavramlarının karıştırılmasının birçok nedeni vardır. Goundar (2012), bu karıştırmaların kaynağını ve doğru ayrımları şöyle açıklar:

Yaygın Karıştırma	Doğru Ayrım
"Metodoloji olarak anket kullandım"	Anket bir yöntemdir, metodoloji değildir. Metodoloji, anketi kullanma kararının arkasındaki araştırma yaklaşımıdır.
"Nitel metodoloji kullandım, görüşme yaptım"	Nitel yaklaşım bir metodolojidir; görüşme ise bu metodoloji içinde kullanılan bir yöntemdir.
"Deneysel metodoloji" ifadesi	Deney bir yöntemdir. Deneysel araştırma, pozitivist metodoloji çerçevesinde kullanılan bir araştırma desenidir.
"Metodoloji bölümünde SPSS kullandım"	SPSS bir veri analiz aracıdır, ne yöntem ne de metodolojidir.

Somut Örneklerle Ayrımın Anlaşılması

Örnek 1: Öğrenci Motivasyonu Araştırması

• Metodoloji: Pozitivist paradigma, nicel araştırma yaklaşımı, ilişkisel tarama deseni
• Yöntemler: Likert tipi motivasyon ölçeği (veri toplama yöntemi), tabakalı örnekleme (örnekleme yöntemi), çoklu regresyon analizi (veri analiz yöntemi)

Örnek 2: Mülteci Deneyimleri Araştırması

• Metodoloji: Yorumlamacı paradigma, nitel araştırma yaklaşımı, fenomenolojik desen
• Yöntemler: Yarı yapılandırılmış görüşme (veri toplama yöntemi), amaçlı örnekleme (örnekleme yöntemi), betimsel fenomenolojik analiz (veri analiz yöntemi)

Örnek 3: Eğitim Reformu Değerlendirmesi

• Metodoloji: Pragmatist paradigma, karma yöntem araştırma yaklaşımı, açıklayıcı sıralı desen
• Yöntemler: Anket + derinlemesine görüşme (veri toplama), amaçlı ve rastgele örnekleme (örnekleme), betimsel istatistik + tematik analiz (veri analizi)

Tez Yazımında Pratik Öneriler

Araştırma yöntemi ve metodoloji ayrımını tez yazımına yansıtmak için şu öneriler sunulabilir:

1. Felsefi duruşunuzu netleştirin: Tezinizin metodoloji bölümünde ontolojik ve epistemolojik varsayımlarınızı açıkça belirtin.
2. Kavramları tutarlı kullanın: "Yöntem" ve "metodoloji" terimlerini bilinçli ve tutarlı biçimde kullanın.
3. Karar zincirini gösterin: Paradigma → metodoloji → desen → yöntem zincirindeki her kararı gerekçelendirin.
4. Uyumu sağlayın: Seçtiğiniz yöntemlerin, benimsediğiniz metodolojik çerçeveyle uyumlu olduğunu gösterin.
5. Sınırlılıkları tartışın: Hem yöntemsel hem metodolojik sınırlılıkları ayrı ayrı ele alın.

Kritik İpucu: Kothari'ye (2004) göre, iyi bir araştırma raporu yalnızca "ne yapıldığını" değil, "neden yapıldığını" da açıklar. Yöntem bölümünüz teknikleri tanıtırken, metodoloji bölümünüz bu tekniklerin seçilme gerekçelerini ve felsefi temellerini ortaya koymalıdır.

Sonuç

Araştırma yöntemi ve metodoloji arasındaki ayrım, yalnızca terminolojik bir mesele değildir; araştırma sürecinin felsefi tutarlılığını ve bilimsel sağlamlığını doğrudan etkileyen temel bir kavramsal çerçevedir. Kothari'nin (2004) vurguladığı gibi, yöntem araştırmanın "nasıl yapıldığını" anlatırken, metodoloji "neden bu şekilde yapıldığını" açıklar. Goundar (2012), bu ayrımın kavranmasını özellikle lisansüstü öğrenciler için kritik bir yeterlik olarak değerlendirir. Bhome ve arkadaşları (2013) da araştırma sürecinin her aşamasında bu ayrımın bilinçli biçimde korunmasının, araştırma kalitesinin temel güvencesi olduğunu belirtir. Araştırmacılar, ontolojiden yönteme uzanan karar zincirini tutarlı biçimde oluşturarak, hem metodolojik olarak sağlam hem de bilimsel olarak inandırıcı çalışmalar üretebilirler.