Nitel Araştırmada Geçerlik ve Güvenirlik: İnandırıcılık, Aktarılabilirlik ve Tutarlılık

Nitel araştırmada geçerlik ve güvenirlik, araştırmanın kalitesini ve güvenilirliğini belirleyen temel kriterlerdir. Nicel araştırmanın iç geçerlik, dış geçerlik, güvenirlik ve nesnellik kavramlarına karşılık, nitel araştırma kendi paradigmasına uygun alternatif kalite kriterleri geliştirmiştir. Lincoln ve Guba (1985) tarafından önerilen güvenirlik (trustworthiness) çerçevesi, bu alandaki en yaygın kullanılan model olarak kabul edilmektedir.

Nicel ve Nitel Kalite Kriterlerinin Karşılaştırması

Lincoln ve Guba, nicel araştırmadaki geleneksel kalite kriterlerine nitel araştırma paradigmasına uygun karşılıklar önermiştir:

Nicel Araştırma Kriteri	Nitel Araştırma Karşılığı	Temel Soru
İç geçerlik	İnandırıcılık (Credibility)	Bulgular gerçekliği ne kadar yansıtıyor?
Dış geçerlik	Aktarılabilirlik (Transferability)	Bulgular başka bağlamlara uygulanabilir mi?
Güvenirlik	Tutarlılık (Dependability)	Süreç tutarlı ve izlenebilir mi?
Nesnellik	Teyit edilebilirlik (Confirmability)	Bulgular araştırmacı yerine verilerden mi kaynaklanıyor?

İnandırıcılık (Credibility)

İnandırıcılık, nitel araştırmada iç geçerliğin karşılığıdır ve bulguların katılımcıların gerçekliğini ne ölçüde yansıttığıyla ilgilidir. İnandırıcılığı artırmak için kullanılan başlıca stratejiler şunlardır:

Uzun Süreli Etkileşim (Prolonged Engagement)

Araştırmacının araştırma ortamında yeterli süre geçirmesi, kültürü anlaması, güven ilişkisi kurması ve yanlış bilgileri tespit etmesi açısından kritiktir. Yeterli süre, araştırmanın bağlamına ve konusuna göre değişir; ancak genel kural, araştırmacının ortamın "olağan" akışını kavrayacak kadar zaman geçirmesidir.

Sürekli Gözlem (Persistent Observation)

Uzun süreli etkileşim genişlik sağlarken, sürekli gözlem derinlik sağlar. Araştırmacı, araştırma sorusuyla en ilgili öğelere odaklanarak bunları ayrıntılı biçimde inceler. Bu strateji, yüzeysel betimlemelerin ötesine geçerek fenomenin özünü yakalamayı amaçlar.

Çeşitleme (Triangulation)

Çeşitleme, birden fazla veri kaynağı, yöntem, araştırmacı veya kuram kullanarak bulguların doğrulanmasıdır. Denzin (1978) dört temel çeşitleme türü tanımlamıştır:

• Veri çeşitlemesi: Farklı zaman, mekân ve kişilerden veri toplama
• Araştırmacı çeşitlemesi: Birden fazla araştırmacının verileri bağımsız olarak analiz etmesi
• Yöntem çeşitlemesi: Görüşme, gözlem, belge analizi gibi farklı yöntemlerin birlikte kullanılması
• Kuram çeşitlemesi: Verilerin birden fazla kuramsal perspektiften yorumlanması

Katılımcı Teyidi (Member Checking)

Katılımcı teyidi, bulguların katılımcılarla paylaşılarak doğrulanması sürecidir. Lincoln ve Guba, bu stratejiyi inandırıcılığın en önemli güvencesi olarak nitelendirmiştir. Katılımcı teyidi farklı düzeylerde uygulanabilir: ham verilerin doğrulanması, yorumların paylaşılması veya taslak raporun katılımcılara sunulması.

Akran Denetimi (Peer Debriefing)

Araştırma sürecinin, araştırma konusuna aşina ancak araştırmaya doğrudan dahil olmayan bir akademisyen tarafından incelenmesidir. Akran denetçisi, araştırmacının kör noktalarını tespit eder, metodolojik kararları sorgular ve alternatif yorumları gündeme getirir.

"İnandırıcılık, nitel araştırmanın kalitesinin en temel göstergesidir. Araştırmacı, bulgularının katılımcıların gerçekliğini yansıttığına okuyucuyu ikna etmelidir." — Lincoln ve Guba (1985)

Aktarılabilirlik (Transferability)

Aktarılabilirlik, nicel araştırmadaki dış geçerliğin (genellenebilirlik) nitel karşılığıdır. Nitel araştırma istatistiksel genelleme amacı taşımaz; bunun yerine bulguların başka bağlamlara aktarılıp aktarılamayacağı sorusunu ele alır. Aktarılabilirliğin sorumluluğu araştırmacıda değil, okuyucudadır. Araştırmacının görevi, okuyucunun bu değerlendirmeyi yapabilmesi için yeterince ayrıntılı bilgi sunmaktır.

Yoğun Betimleme (Thick Description)

Clifford Geertz'in kavramı olan yoğun betimleme, aktarılabilirliğin temel aracıdır. Yoğun betimleme, yalnızca davranışların değil, bu davranışların bağlamının, anlamının ve yorumunun ayrıntılı olarak sunulmasıdır. Okuyucu, yoğun betimleme sayesinde araştırma bağlamını kendi bağlamıyla karşılaştırarak aktarılabilirlik değerlendirmesi yapabilir.

Tutarlılık (Dependability)

Tutarlılık, araştırma sürecinin izlenebilir, mantıklı ve tutarlı olmasıyla ilgilidir. Nicel araştırmadaki güvenirlik kavramının karşılığıdır. Tutarlılığı sağlamanın temel yolu, araştırma sürecinin her aşamasının ayrıntılı olarak belgelenmesidir.

Denetim İzi (Audit Trail)

Denetim izi, araştırma sürecinin tüm aşamalarının sistematik olarak kaydedilmesidir. Bu kayıtlar şunları içerir: ham veriler, veri toplama notları, analiz sürecinin kayıtları, kodlama kararları, araştırmacı günlüğü ve metodolojik kararların gerekçeleri. Bağımsız bir denetçi, bu kayıtları inceleyerek araştırma sürecinin tutarlılığını değerlendirebilir.

Teyit Edilebilirlik (Confirmability)

Teyit edilebilirlik, bulguların araştırmacının önyargılarından değil, verilerden kaynaklandığının doğrulanabilmesidir. Nicel araştırmadaki nesnellik kavramının karşılığıdır. Nitel araştırma tam nesnelliğin mümkün olmadığını kabul eder; ancak bulguların verilerle desteklendiğinin gösterilmesini gerektirir.

Teyit edilebilirliği sağlama stratejileri arasında refleksif günlük tutma, denetim izi oluşturma, olumsuz vaka analizi ve ham verilerin sunulması yer alır.

Ek Kalite Kriterleri

Lincoln ve Guba, daha sonraki çalışmalarında (1989) orijinal çerçeveye bir beşinci kriter eklemişlerdir: özgünlük (authenticity). Özgünlük kriterleri şunlardır:

• Adillik: Farklı bakış açılarının eşit biçimde temsil edilmesi
• Ontolojik özgünlük: Katılımcıların kendi durumlarını daha iyi anlamalarına katkı
• Eğitimsel özgünlük: Katılımcıların başkalarının perspektiflerini anlamalarına katkı
• Katalitik özgünlük: Araştırmanın eyleme geçmeyi teşvik etmesi
• Taktik özgünlük: Katılımcıların güçlenmesine katkı

Sonuç

Nitel araştırmada geçerlik ve güvenirlik, pozitivist paradigmanın kriterlerinden farklı bir çerçevede ele alınmalıdır. Lincoln ve Guba'nın inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ve teyit edilebilirlik kriterleri, nitel araştırmanın kalitesini değerlendirmek için kapsamlı bir çerçeve sunar. Araştırmacının bu kriterleri araştırma sürecinin her aşamasında gözetmesi ve raporunda açıkça belgelemesi, nitel araştırmanın akademik kabul görmesinin temel koşuludur.