Karma Yöntem Görsel Modelleri: Notasyon Sistemi ve Tasarım Diyagramları

Karma yöntem (mixed methods) araştırma tasarımları, nicel ve nitel bileşenlerin nasıl birleştirildiğini görsel olarak ifade etmek için standart bir notasyon sistemi kullanır. Creswell (2009) tarafından sistematize edilen bu notasyon sistemi, araştırma tasarımını hem araştırmacıya hem okuyucuya açık ve anlaşılır biçimde sunmanın en etkili yoludur. Bu yazıda, karma yöntem notasyon sistemini, farklı tasarımların görsel modellerini ve bunları tez veya dissertasyonda nasıl sunacağınızı kapsamlı biçimde ele alacağız.

Karma Yöntem Notasyon Sistemi

Creswell (2009) ve Creswell ile Plano Clark tarafından geliştirilen notasyon sistemi, karma yöntem araştırmanın yapısını standart sembollerle ifade eder. Bu sistem, uluslararası düzeyde kabul görmüş ve karma yöntem literatüründe yaygın biçimde kullanılmaktadır.

Temel Semboller

Sembol	Anlamı	Açıklama
QUAN (büyük harf)	Nicel bileşen (ağırlıklı/öncelikli)	Büyük harf, bu bileşenin araştırmada daha fazla ağırlığa sahip olduğunu gösterir
qual (küçük harf)	Nitel bileşen (ikincil)	Küçük harf, bu bileşenin daha az ağırlığa sahip olduğunu gösterir
QUAL (büyük harf)	Nitel bileşen (ağırlıklı/öncelikli)	Nitel bileşen ağırlıklı olduğunda büyük harfle yazılır
quan (küçük harf)	Nicel bileşen (ikincil)	Nicel bileşen ikincil olduğunda küçük harfle yazılır
+	Eşzamanlı uygulama	İki bileşenin aynı anda toplandığını ve analiz edildiğini gösterir
→	Sıralı uygulama	Bir bileşenin diğerinden önce uygulandığını gösterir (ok yönünde)
( )	Gömülü/iç içe bileşen	Bir bileşenin diğerinin içine gömüldüğünü gösterir
= veya eşit ağırlık	Eşit öncelik	Her iki bileşenin eşit ağırlıkta olduğunu gösterir (QUAN + QUAL)

Temel Kural: Creswell'e (2009) göre büyük/küçük harf kullanımı önceliği (priority), + ve → sembolleri ise zamanlamayı (timing) ifade eder. Bu iki boyut, karma yöntem tasarımının temel yapısını belirler.

Yakınsayan (Convergent) Tasarım Diyagramı

Yakınsayan tasarımda nicel ve nitel veriler eşzamanlı olarak toplanır ve analiz edilir, ardından sonuçlar karşılaştırılır veya birleştirilir. Notasyon: QUAN + QUAL

Prosedür Akışı

1. Eşzamanlı veri toplama: Nicel veriler (anket, ölçek vb.) ve nitel veriler (görüşme, gözlem vb.) aynı dönemde toplanır
2. Ayrı analiz: Her veri seti kendi yöntemiyle bağımsız olarak analiz edilir (nicel: istatistiksel analiz; nitel: tematik analiz)
3. Sonuçların karşılaştırılması: İki analiz sonucu bir araya getirilir; uyum, tutarsızlık veya tamamlayıcılık değerlendirilir
4. Yorumlama: Birleşik bulgulara dayanarak sonuç ve tartışma yazılır

Görsel olarak bu tasarım şöyle ifade edilir:

QUAN Veri Toplama → QUAN Analiz ───┐
                                                               ├→ Karşılaştırma/Birleştirme → Yorumlama
QUAL Veri Toplama → QUAL Analiz ───┘

Cohen, Manion ve Morrison (2007), yakınsayan tasarımın özellikle bir olguyu hem genişlik hem derinlik açısından anlamak isteyen araştırmalarda güçlü olduğunu belirtir.

Açıklayıcı Sıralı (Explanatory Sequential) Tasarım Diyagramı

Açıklayıcı sıralı tasarımda önce nicel veriler toplanır ve analiz edilir, ardından bu sonuçları açıklamak için nitel veriler toplanır. Notasyon: QUAN → qual

Prosedür Akışı

1. Aşama 1 - Nicel veri toplama ve analiz: Geniş örneklemden anket veya ölçek verileri toplanır, istatistiksel analiz yapılır
2. Ara bağlantı: Nicel sonuçlardan hareketle nitel aşamanın katılımcıları ve soruları belirlenir
3. Aşama 2 - Nitel veri toplama ve analiz: Nicel bulgulara açıklama getirmek için derinlemesine görüşmeler veya gözlemler yapılır
4. Bütünleşik yorumlama: Nitel bulgular, nicel sonuçları açıklayacak biçimde yorumlanır

Görsel olarak bu tasarım şöyle ifade edilir:

QUAN Veri Toplama → QUAN Analiz → Sonuçlar → [Bağlantı noktası] → qual Veri Toplama → qual Analiz → Yorumlama

Creswell (2009), açıklayıcı sıralı tasarımın en yaygın karma yöntem tasarımlarından biri olduğunu ve özellikle nicel bulguların "neden" sorusuna yanıt arandığında tercih edildiğini belirtir. Nicel aşamanın ağırlıklı olması nedeniyle QUAN büyük, qual küçük harfle yazılır.

Keşfedici Sıralı (Exploratory Sequential) Tasarım Diyagramı

Keşfedici sıralı tasarımda önce nitel veriler toplanır ve analiz edilir, ardından bu sonuçlara dayanarak nicel bir araç geliştirilir veya nicel bir aşama uygulanır. Notasyon: QUAL → quan

Prosedür Akışı

1. Aşama 1 - Nitel veri toplama ve analiz: Derinlemesine görüşmeler, gözlemler veya doküman analizi yapılır
2. Ara bağlantı: Nitel temalardan hareketle nicel ölçek maddeleri veya değişkenler oluşturulur
3. Aşama 2 - Nicel araç geliştirme ve uygulama: Nitel bulgulara dayalı ölçek geliştirme veya hipotez testi
4. Bütünleşik yorumlama: Nicel sonuçlar, nitel keşifleri doğrulayıp doğrulamadığı açısından değerlendirilir

Görsel olarak bu tasarım şöyle ifade edilir:

QUAL Veri Toplama → QUAL Analiz → Temalar → [Araç geliştirme] → quan Veri Toplama → quan Analiz → Yorumlama

Bu tasarım özellikle ölçek geliştirme çalışmalarında yaygındır. Nitel aşamada madde havuzu oluşturulur, ardından nicel aşamada geçerlik-güvenirlik analizleri yapılır.

Gömülü (Embedded) Tasarım Diyagramı

Gömülü tasarımda bir bileşen (genellikle nitel), diğer bileşenin (genellikle nicel) içine yerleştirilir. İkincil bileşen, birincil bileşeni desteklemek amacıyla kullanılır. Notasyon: QUAN(qual) veya QUAL(quan)

Prosedür Akışı

1. Ana çerçeve: Birincil bileşen (genellikle deneysel bir nicel tasarım) ana çerçeveyi oluşturur
2. Gömülü bileşen: İkincil bileşen, belirli bir aşamada veya belirli bir amaçla ana çerçevenin içine yerleştirilir
3. Bütünleştirme: İkincil bileşenin bulguları, birincil bileşenin sonuçlarını zenginleştirmek veya açıklamak için kullanılır

Görsel olarak bu tasarım şöyle ifade edilir:

┌──────────────────────────────────────────────┐
│ QUAN (Deneysel tasarım)                        │
│ Ön-test → Uygulama → Son-test                 │
│             ↓                                     │
│      ┌────────────┐                            │
│      │ qual görüşme │                           │
│      └────────────┘                            │
└──────────────────────────────────────────────┘

Cohen, Manion ve Morrison'a (2007) göre gömülü tasarım, özellikle deneysel araştırmalarda katılımcıların müdahale sürecindeki deneyimlerini anlamak için idealdir.

Dönüştürücü (Transformative) Tasarım Diyagramı

Dönüştürücü tasarımda herhangi bir karma yöntem tasarımı (yakınsayan, sıralı veya gömülü), toplumsal adalet odaklı bir kuramsal çerçeve (feminist teori, eleştirel ırk teorisi, engelli hakları çerçevesi vb.) ile yönlendirilir.

Prosedür Akışı

1. Kuramsal çerçeve belirleme: Toplumsal adalet odaklı bir lens seçilir
2. Tasarım seçimi: Kuramsal çerçeveye uygun bir karma yöntem tasarımı uygulanır
3. Veri toplama ve analiz: Her iki bileşen, seçilen kuramsal çerçeve perspektifinden yürütülür
4. Yorumlama: Bulgular toplumsal adalet, güçlendirme veya dönüşüm perspektifinden değerlendirilir

Görsel olarak bu tasarım şöyle ifade edilir:

┌────────────────────────────────────────────────┐
│ Kuramsal Çerçeve (Feminist Teori, Eleştirel vb.) │
│                                                 │
│  QUAN → qual  veya  QUAL + QUAN  vb.         │
│                                                 │
└────────────────────────────────────────────────┘

Çok Aşamalı (Multiphase) Tasarım Diyagramı

Çok aşamalı tasarım, birden fazla sıralı çalışmayı tek bir genel program amacına yönelik birleştirir. Genellikle büyük ölçekli, uzun süreli programların değerlendirilmesinde kullanılır.

Prosedür Akışı

1. Çalışma 1: Nicel veya nitel bir çalışma (örn. ihtiyaç analizi)
2. Çalışma 2: Birinci çalışmanın sonuçlarına dayalı bir sonraki çalışma (örn. program geliştirme)
3. Çalışma 3: İkinci çalışmanın sonuçlarına dayalı bir sonraki çalışma (örn. program değerlendirme)
4. Genel yorumlama: Tüm çalışmaların bulguları bütünleşik olarak değerlendirilir

Görsel olarak bu tasarım şöyle ifade edilir:

Çalışma 1 (QUAL) → Çalışma 2 (QUAN) → Çalışma 3 (QUAL + quan) → Genel Yorumlama
   ↑                                                                                        ↓
   └──────────────── Genel Program Amacı ────────────────────────────────┘

Zamanlama, Ağırlıklandırma ve Karıştırma Kararları

Creswell (2009), karma yöntem tasarımının üç temel karar boyutu olduğunu belirtir:

Karar Boyutu	Seçenekler	Görsel İfade
Zamanlama (Timing)	Eşzamanlı (concurrent) veya sıralı (sequential)	+ (eşzamanlı), → (sıralı)
Ağırlıklandırma (Weighting)	Eşit (QUAN + QUAL), nicel ağırlıklı (QUAN + qual), nitel ağırlıklı (QUAL + quan)	Büyük/küçük harf
Karıştırma (Mixing)	Birleştirme (merging), bağlama (connecting), gömme (embedding)	Diyagramdaki bağlantı noktaları

Karıştırma Stratejileri

• Birleştirme (Merging): İki veri seti analiz sonrası yan yana karşılaştırılır (yakınsayan tasarım)
• Bağlama (Connecting): Bir aşamanın sonuçları diğer aşamayı bilgilendirir (sıralı tasarımlar)
• Gömme (Embedding): Bir veri seti diğerinin içine yerleştirilir (gömülü tasarım)

Tezde Prosedür Diyagramı Nasıl Sunulur?

Karma yöntem araştırmalarda prosedür diyagramını tezde etkili biçimde sunmak için Creswell'in (2009) önerdiği adımlar şunlardır:

1. Standart notasyonu kullanın: QUAN/QUAL, +/→, büyük/küçük harf kurallarına uyun
2. Aşamaları soldan sağa veya yukarıdan aşağıya sıralayın: Kronolojik akışı görsel olarak yansıtın
3. Her aşamada prosedürleri ve ürünleri belirtin: Sol sütunda prosedürler (ne yapıldı), sağ sütunda ürünler (ne elde edildi)
4. Bağlantı noktalarını vurgulayın: İki bileşenin nerede ve nasıl birleştirildiğini açıkça gösterin
5. Figür numarası ve başlık verin: "Şekil 1. Açıklayıcı Sıralı Karma Yöntem Araştırma Tasarımı Prosedür Diyagramı"
6. Metin içinde referans verin: Diyagramı yöntem bölümünde detaylı olarak açıklayın

Prosedür Diyagramı Şablonu

Aşama	Prosedür	Ürün
Aşama 1: QUAN	Tabakalı rastgele örnekleme (N=400), Likert tipi ölçek uygulama, SPSS ile analiz	Betimsel istatistikler, korelasyon matrisi, regresyon sonuçları
Bağlantı	Nicel sonuçlardan hareketle amaçlı örnekleme (uç durumlar), yarı yapılandırılmış görüşme formu oluşturma	Katılımcı listesi, görüşme protokolü
Aşama 2: qual	Derinlemesine görüşme (n=15), tematik analiz	Temalar, alt temalar, doğrudan alıntılar
Bütünleştirme	Nicel sonuçlar ile nitel temaları karşılaştırma, ortak matris oluşturma	Bütünleşik bulgular, tartışma

Pratik Örnekler

Örnek 1: Eğitim Araştırması (Açıklayıcı Sıralı)

Notasyon: QUAN → qual

Amaç: Öğretmenlerin teknoloji kullanım düzeylerini belirlemek ve düşük kullanım nedenlerini anlamak

Aşama 1: 500 öğretmene Teknoloji Kabul Ölçeği uygulanır, düşük, orta ve yüksek kullanım grupları belirlenir

Aşama 2: Düşük kullanım grubundan 12 öğretmenle derinlemesine görüşme yapılır, engeller ve dirençler tematik olarak analiz edilir

Örnek 2: Sağlık Araştırması (Yakınsayan)

Notasyon: QUAN + QUAL

Amaç: Kronik hastalık yönetim programının etkinliğini hem istatistiksel hem deneyimsel olarak değerlendirmek

Nicel bileşen: Deney ve kontrol grubu karşılaştırması (sağlık göstergeleri)

Nitel bileşen: Hastaların program deneyimlerini anlatan anlatı görüşmeleri

Bütünleştirme: İstatistiksel iyileşme oranları ile hasta deneyimleri yan yana karşılaştırılır

Sık Yapılan Hatalar

• Notasyon tutarsızlığı: Metin içinde QUAN → qual yazıp diyagramda eşzamanlı göstermek
• Ağırlıklandırma belirsizliği: Hangi bileşenin öncelikli olduğunu belirtmemek
• Karıştırma noktasını göstermemek: İki veri setinin nerede birleştirildiğini diyagramda açıkça göstermemek
• Prosedür ve ürünleri karıştırmak: Diyagramda yapılan işlem ile elde edilen ürünü net ayırmamak
• Diyagramı metin ile desteklememek: Diyagram tek başına yeterli değildir; yöntem bölümünde detaylı açıklama gerekir
• Standart dışı semboller kullanmak: Creswell'in notasyon sisteminden sapan özgün semboller karışıklık yaratır

Cohen, Manion ve Morrison'un (2007) Önerisi: Karma yöntem araştırmalarda görsel diyagram, araştırmanın "mimari planı" gibidir. Nasıl bir bina planı olmadan inşaat başlatılamazsa, bir karma yöntem araştırma da prosedür diyagramı olmadan etkili biçimde yürütülemez. Diyagramı tasarım aşamasında oluşturun ve araştırma sürecinde rehber olarak kullanın.

Sonuç

Karma yöntem araştırmanın görsel modelleri ve notasyon sistemi, araştırma tasarımını hem planlama hem iletişim açısından güçlendiren temel araçlardır. Creswell'in (2009) standart notasyon sistemi (QUAN/QUAL, +/→, büyük/küçük harf), araştırmanın zamanlama, ağırlıklandırma ve karıştırma kararlarını açık biçimde ifade eder. İyi hazırlanmış bir prosedür diyagramı, tez jürisine, hakeme ve okuyucuya araştırmanın yapısını bir bakışta kavrama imkanı sunar. Araştırmacıların bu standart sistemi öğrenmesi ve tutarlı biçimde uygulaması, karma yöntem araştırmaların kalitesini ve şeffaflığını artıracaktır.