Karma Yöntem Araştırma Tasarımları: Yakınsayan, Açıklayıcı ve Keşfedici Ardışık

Karma yöntem araştırma (mixed methods research), nicel ve nitel verilerin aynı araştırmada sistematik olarak toplanması, analiz edilmesi ve bütünleştirilmesi sürecini kapsayan bir araştırma yaklaşımıdır. Tashakkori ve Creswell (2007), karma yöntemi "araştırmacının tek bir çalışmada veya çalışma serisinde nicel ve nitel yaklaşımları birleştirdiği araştırma" olarak tanımlar. Bu yaklaşım, her iki paradigmanın güçlü yönlerinden yararlanarak araştırma sorularına daha kapsamlı yanıtlar üretmeyi amaçlar.

Karma Yöntemin Temel İlkeleri

Karma yöntem araştırma tasarımları üç temel karara dayanır:

• Zamanlama (timing): Nicel ve nitel veriler eşzamanlı mı (concurrent) yoksa ardışık mı (sequential) toplanacak?
• Ağırlıklandırma (weighting/priority): Nicel ve nitel bileşenlere eşit ağırlık mı verilecek yoksa biri diğerine baskın mı olacak?
• Harmanlanma/Bütünleştirme (mixing): İki veri türü hangi aşamada ve nasıl birleştirilecek?

Bu üç karar, farklı karma yöntem tasarımlarının temelini oluşturur. Creswell ve Plano Clark (2018), altı temel tasarım tanımlamıştır; bunlardan en yaygın kullanılan üçü yakınsayan paralel, açıklayıcı ardışık ve keşfedici ardışık tasarımlardır.

Yakınsayan Paralel Tasarım (Convergent Parallel Design)

Yakınsayan paralel tasarım, nicel ve nitel verilerin eşzamanlı olarak toplanıp ayrı ayrı analiz edilmesini ve ardından sonuçların karşılaştırılarak bütünleştirilmesini içerir. Bu tasarım eskiden "eşzamanlı üçgenleme tasarımı" olarak da adlandırılmaktaydı.

Tasarım Yapısı

Yakınsayan paralel tasarımın notasyonu: QUAN + QUAL (büyük harfler eşit ağırlığı, "+" işareti eşzamanlılığı gösterir).

1. Nicel veri toplama ve analiz (ör. anket uygulaması, istatistiksel analiz)
2. Nitel veri toplama ve analiz (ör. görüşmeler, tematik analiz) -- eşzamanlı
3. İki veri setinin sonuçlarının karşılaştırılması ve birleştirilmesi
4. Uyuşan ve çelişen bulguların yorumlanması

Ne Zaman Kullanılır?

• Araştırma sorusunun hem nicel hem nitel verilerle yanıtlanması gerektiğinde
• Nicel sonuçların nitel bulgularla doğrulanmak istendiğinde (üçgenleme)
• Aynı olgunun farklı boyutlarının eşzamanlı olarak incelenmesinde
• Zaman kısıtlaması olduğunda; ardışık tasarımlara göre daha hızlı tamamlanır

"Yakınsayan tasarımın en büyük zorluğu, iki veri seti çeliştiğinde ne yapılacağıdır. Bu çelişkiler bir sorun değil, daha derin anlayışın kapısıdır." — Creswell ve Plano Clark (2018)

Zorlukları

Eşzamanlı veri toplama yoğun kaynak ve uzmanlık gerektirir. İki farklı veri setinin karşılaştırılması ve bütünleştirilmesi analitik olarak karmaşıktır. Farklı örneklem büyüklükleri (ör. 300 anket katılımcısı vs. 15 görüşme katılımcısı) karşılaştırma zorluğu yaratabilir.

Açıklayıcı Ardışık Tasarım (Explanatory Sequential Design)

Açıklayıcı ardışık tasarım, önce nicel verilerin toplanıp analiz edilmesini, ardından nicel sonuçları derinleştirmek ve açıklamak amacıyla nitel verilerin toplanmasını içerir.

Tasarım Yapısı

Notasyonu: QUAN → qual (büyük harfler ağırlığın nicel bileşende olduğunu, ok ardışıklığı gösterir).

1. Aşama 1 (Nicel): Anket, test veya deneysel veri toplama ve istatistiksel analiz
2. Ara aşama: Nicel sonuçlardan hangi bulguların derinleştirilmesi gerektiğinin belirlenmesi, nitel aşama için katılımcı seçimi
3. Aşama 2 (Nitel): Nicel sonuçları açıklamak üzere görüşme, odak grup veya gözlem
4. Bütünleştirme: Nicel ve nitel bulguların birlikte yorumlanması

Ne Zaman Kullanılır?

• Nicel sonuçlar beklenmedik veya açıklanması gereken bulgular içerdiğinde
• İstatistiksel ilişkilerin "neden" ve "nasıl" boyutlarının anlaşılmak istendiğinde
• Araştırmacının nicel yöntemlerde güçlü ama nitel yöntemleri tamamlayıcı olarak kullanmak istediğinde

Örnek: Bir araştırmacı, öğretmenlerin teknoloji kullanım düzeylerini anketle ölçtükten sonra, en yüksek ve en düşük teknoloji kullanan öğretmenlerle derinlemesine görüşmeler yaparak bu farklılığın nedenlerini araştırabilir.

Keşfedici Ardışık Tasarım (Exploratory Sequential Design)

Keşfedici ardışık tasarım, açıklayıcı ardışık tasarımın tersidir: önce nitel veriler toplanır, ardından nitel bulgulara dayalı olarak nicel bir araç geliştirilir veya nicel bir çalışma yürütülür.

Tasarım Yapısı

Notasyonu: QUAL → quan veya qual → QUAN (ağırlıklandırmaya bağlı).

1. Aşama 1 (Nitel): Görüşme, gözlem veya doküman analizi ile keşfedici veri toplama
2. Ara aşama: Nitel bulgulara dayalı olarak ölçek, anket veya müdahale programı geliştirme
3. Aşama 2 (Nicel): Geliştirilen aracın geniş örneklemde uygulanması ve test edilmesi
4. Bütünleştirme: Nitel temellerin nicel doğrulama ile birlikte yorumlanması

Ne Zaman Kullanılır?

• Bir konu hakkında yeterli bilgi veya ölçme aracı olmadığında
• Yeni bir ölçek veya anket geliştirmek istendiğinde (ölçek geliştirme çalışmaları)
• Belirli bir popülasyonun deneyimlerini anladıktan sonra bu deneyimlerin yaygınlığını test etmek gerektiğinde

Diğer Karma Yöntem Tasarımları

Gömülü (Embedded) Tasarım

Gömülü tasarımda, bir yöntem diğerinin içine yerleştirilir. Genellikle baskın bir yöntem (nicel veya nitel) vardır ve ikincil yöntem tamamlayıcı bir rol oynar. Örneğin, deneysel bir çalışmada (nicel) katılımcılarla müdahale sürecinde kısa görüşmeler (nitel) yapılabilir.

Dönüştürücü (Transformative) Tasarım

Dönüştürücü tasarım, toplumsal adalet ve eşitlik gibi eleştirel bir kuramsal çerçeve tarafından yönlendirilir. Feminist kuram, eleştirel ırk kuramı, engellilik çalışmaları gibi perspektifler araştırmanın tüm aşamalarını şekillendirir. Nicel ve nitel yöntemlerin birleştirilme biçimi, araştırmanın dönüştürücü amacına hizmet edecek şekilde tasarlanır.

Çok Aşamalı (Multiphase) Tasarım

Çok aşamalı tasarım, birden fazla ardışık çalışmayı kapsayan uzun vadeli araştırma projelerinde kullanılır. Her aşama bir öncekinin bulgularına dayalı olarak tasarlanır ve nicel-nitel bileşenler farklı aşamalarda farklı kombinasyonlarla kullanılabilir.

Karma Yöntem Tasarımlarının Karşılaştırması

Tasarım	Zamanlama	Ağırlık	Harmanlanma Noktası	Temel Amaç
Yakınsayan paralel	Eşzamanlı	Eşit	Yorumlama aşaması	Üçgenleme / doğrulama
Açıklayıcı ardışık	Ardışık	Nicel baskın	Ara aşama + yorumlama	Nicel sonuçları açıklama
Keşfedici ardışık	Ardışık	Değişken	Araç geliştirme + yorumlama	Araç geliştirme / test etme
Gömülü	Eşzamanlı/Ardışık	Biri baskın	Tasarım düzeyi	Tamamlayıcı bilgi
Dönüştürücü	Değişken	Değişken	Kuramsal çerçeve	Toplumsal dönüşüm

Tasarım Seçiminde Dikkat Edilecekler

• Araştırma sorusu: Soru ne tür bilgi gerektiriyor? Açıklama mı, keşif mi, doğrulama mı?
• Araştırmacı yetkinliği: Hem nicel hem nitel yöntemlerde yeterli uzmanlık var mı?
• Zaman ve kaynak: Ardışık tasarımlar daha uzun sürer; eşzamanlı tasarımlar daha fazla kaynak gerektirir
• Felsefi konum: Pragmatizm en yaygın felsefi çerçeve olmakla birlikte, dönüştürücü amaçlar farklı bir paradigma gerektirebilir

Sonuç

Karma yöntem araştırma tasarımları, nicel ve nitel yaklaşımların güçlü yönlerini birleştirerek araştırma sorularına daha kapsamlı yanıtlar üretme potansiyeline sahiptir. Yakınsayan paralel, açıklayıcı ardışık ve keşfedici ardışık tasarımlar en yaygın kullanılan modellerdir. Her tasarımın kendine özgü avantajları, zorlukları ve uygun kullanım bağlamları vardır. Araştırmacının tasarım seçimini araştırma sorusuyla uyumlu, kaynaklar açısından gerçekçi ve metodolojik açıdan tutarlı bir şekilde gerekçelendirmesi gerekmektedir.