Hakem Değerlendirme Süreci: Makale Gönderiminden Yayına Kadar

Akademik bilginin üretimi ve yayılması, hakem değerlendirme (peer review) sistemi üzerine kuruludur. Bir araştırmanın hakemli bir dergide yayınlanması, çalışmanın kalitesinin bağımsız uzmanlar tarafından onaylandığı anlamına gelir. Ancak bu süreç, araştırmacılar için genellikle en stresli ve belirsiz aşamadır. Jackson (2015), hakem değerlendirme sürecinin bilimsel kalite kontrolünün temel mekanizması olduğunu belirtir. Bu yazıda, makale gönderiminden yayına kadar tüm süreci adım adım ele alacağız.

Dergi Seçimi

Doğru dergiyi seçmek, yayın sürecinin ilk ve en kritik adımıdır. Yanlış dergi seçimi, gereksiz zaman kaybına ve reddedilmeye yol açar.

Dergi Seçim Kriterleri

Kriter	Açıklama	Kontrol Yöntemi
Kapsam uyumu	Makalenin konusu derginin yayın kapsamına uygun mu?	Dergi aim & scope sayfası
Etki faktörü	Derginin akademik etkisi ve prestiji	JCR, Scopus CiteScore
Dizinlenme	SCI, SSCI, AHCI, ESCI, Scopus, TR Dizin	Dergi web sitesi, dizin veritabanları
Kabul oranı	Gönderilen makalelerin kabul edilme yüzdesi	Dergi yıllık raporu veya editöre sorma
Değerlendirme süresi	İlk karar için ortalama süre	ScholarOne/OJS istatistikleri
Açık erişim politikası	Gold OA, Green OA veya geleneksel abonelik	SHERPA/RoMEO veritabanı
APC ücreti	Açık erişim makale işleme ücreti	Dergi web sitesi

Creswell (2009), araştırmacıların hedef derginin son sayılarını incelemesini ve makalenin o derginin okuyucu kitlesine hitap edip etmediğini değerlendirmesini önerir.

Makale Gönderimi Hazırlığı

Makale gönderilmeden önce yapılması gerekenler:

• Yazar rehberinin okunması: Kelime limiti, referans stili, şekil formatı gibi teknik gereksinimlerin karşılanması
• Ön mektup (cover letter): Editöre yazılan, makalenin özgün katkısını özetleyen ve dergiye uygunluğunu açıklayan mektup
• Yazar bilgileri: Tüm yazarların katkılarının CRediT taksonomisine göre belirtilmesi
• Çıkar çatışması beyanı: Potansiyel çıkar çatışmalarının açıkça raporlanması
• Etik onay bilgisi: Etik kurul onay numarası ve tarihinin belirtilmesi
• İntihal kontrolü: iThenticate veya Turnitin ile benzerlik raporunun alınması

Hakem Değerlendirme Türleri

Değerlendirme Türü	Özellikler	Avantaj	Dezavantaj
Tek kör (Single-blind)	Hakemler yazarları bilir, yazarlar hakemleri bilmez	Basit süreç yönetimi	Tanınmış yazarlara olası önyargı
Çift kör (Double-blind)	Ne hakemler yazarları ne yazarlar hakemleri bilir	Önyargı minimizasyonu	Tam anonimlik zor sağlanabilir
Açık (Open)	Hakemler ve yazarlar birbirini bilir; raporlar yayınlanır	Hesap verebilirlik, şeffaflık	Genç araştırmacılar üzerinde baskı
Post-publication	Yayın sonrasında topluluk tarafından değerlendirme	Sürekli kalite kontrolü	Organize değerlendirme zorluğu

Hakem Değerlendirme Süreci

1. Ön değerlendirme (Desk review): Editör, makalenin derginin kapsamına uygunluğunu ve temel kalite kriterlerini kontrol eder. Uygun değilse "desk reject" yapılır (genellikle 1-2 hafta)
2. Hakem atama: Editör, makalenin konusuyla ilgili 2-4 bağımsız uzman davet eder
3. Değerlendirme: Hakemler makaleyi okur ve yapılandırılmış bir rapor hazırlar (genellikle 4-8 hafta)
4. Editör kararı: Hakem raporlarını değerlendirerek karar verir

Olası Kararlar

• Kabul (Accept): Makale olduğu haliyle veya küçük düzeltmelerle kabul edilir (nadir)
• Küçük revizyon (Minor revision): Küçük düzeltmeler istenir; genellikle tekrar hakem değerlendirmesi gerekmez
• Büyük revizyon (Major revision): Önemli değişiklikler istenir; revize edilmiş makale tekrar hakemlere gönderilir
• Ret (Reject): Makale dergiye uygun bulunmaz; başka dergiye yönlendirilebilir
• Ret ve yeniden gönderim daveti: Temel değişikliklerden sonra yeni başvuru olarak değerlendirilir

Hakem Yorumlarına Yanıt Yazma

Revizyon istendiğinde, hakem yorumlarına verilen yanıt yayın başarısını doğrudan etkiler:

• Her yorumu ayrı ayrı yanıtlayın: Hakem yorumunu kopyalayın, altına yanıtınızı ve metinde yapılan değişikliği yazın
• Profesyonel ve saygılı bir ton kullanın: Katılmadığınız yorumları bile nazikçe ve kanıtlarla gerekçelendirerek yanıtlayın
• Yapılan değişiklikleri belirtin: "Sayfa X, paragraf Y'de şu değişiklik yapılmıştır" formatını kullanın
• Yapamadığınız değişiklikleri gerekçelendirin: Hakem önerisini neden uygulamadığınızı açıkça ve mantıklı biçimde açıklayın
• Değişiklikleri metinde işaretleyin: Değiştirilmiş bölümleri renkli veya izleme değişiklikleri modu ile gösterin

Jackson (2015), hakem yorumlarını kişisel eleştiri olarak değil, çalışmayı güçlendirme fırsatı olarak görmenin süreci kolaylaştırdığını belirtir.

Yayın Etiği

Akademik yayın sürecinde etik ilkelere uyum zorunludur:

• Mükerrer yayın (Duplicate publication): Aynı çalışmanın farklı dergilere gönderilmesi veya yayınlanmış verilerden yeni makale çıkarılması yasaktır
• Dilim yayın (Salami slicing): Bir çalışmanın yapay olarak birden fazla makaleye bölünmesi etik dışıdır
• Hayalet ve hediye yazarlık: Katkısı olmayan kişilerin yazar olarak eklenmesi veya katkısı olan kişilerin çıkarılması ICMJE kriterlerine aykırıdır
• Eş zamanlı gönderi: Aynı makalenin aynı anda birden fazla dergiye gönderilmesi kabul edilemez
• Veri manipülasyonu: Verilerin uydurulması, çarpıtılması veya seçici raporlanması en ağır bilimsel suçlardandır

Reddedilmeyle Başa Çıkma

Reddedilme akademik yayın sürecinin doğal bir parçasıdır. Üst düzey dergilerin kabul oranı %10-20 aralığındadır. Reddedilme sonrasında:

1. Hakem yorumlarını dikkatle okuyun ve yapıcı eleştirileri not edin
2. Makaleyi hakem geri bildirimleri doğrultusunda iyileştirin
3. Uygun başka bir dergi belirleyerek gönderimi hızla tekrarlayın
4. Reddedilme nedenini analiz edin: kapsam uyumsuzluğu mu, kalite sorunu mu?

Sonuç

Hakem değerlendirme süreci, bilimsel kalite kontrolünün omurgasıdır ve araştırmacıların bu süreci iyi anlaması akademik başarı için kritiktir. Jackson'ın (2015) belirttiği gibi, hakem değerlendirmesi mükemmel bir sistem değildir, ancak bilimsel bilginin kalite kontrolü için elimizdeki en iyi mekanizmadır. Doğru dergi seçimi, dikkatli makale hazırlığı, profesyonel revizyon yanıtları ve etik ilkelere uyum, yayın sürecinin başarısını belirleyen temel faktörlerdir.