Araştırmada Kuram Kullanımı: Kuramsal Çerçeve Rehberi

Bilimsel araştırmanın temellerinden biri, çalışmanın bir kuramsal çerçeve (theoretical framework) üzerine inşa edilmesidir. Kuram, araştırmacının olgulara nasıl baktığını, hangi değişkenleri incelediğini ve bulgularını nasıl yorumladığını belirleyen bir lens işlevi görür. Creswell (2009) kuramın araştırmadaki rolünü, araştırma sürecini yönlendiren, değişkenler arasındaki ilişkileri açıklayan ve tahminlerde bulunmayı sağlayan bir çerçeve olarak tanımlar. Bu yazıda kuramın araştırmadaki rolünü, nicel, nitel ve karma yöntemlerdeki farklı kullanımlarını ve kuramsal çerçeve yazma sürecini kapsamlı biçimde ele alacağız.

Kuram Nedir?

Bilimsel anlamda kuram (teori), belirli bir olguyu açıklamak için sistematik olarak organize edilmiş, birbiriyle ilişkili kavramlar, tanımlar ve önermeler bütünüdür. Jackson'a (2015) göre kuram, gözlemlenen olguları açıklamak ve gelecekteki olguları tahmin etmek amacıyla formüle edilen, ampirik olarak test edilebilir bir açıklama çerçevesidir.

Kuramın temel özellikleri şunlardır:

• Açıklayıcıdır: Olguların neden ve nasıl gerçekleştiğini açıklar.
• Tahmin edicidir: Belirli koşullar altında ne olacağına dair öngörülerde bulunur.
• Test edilebilirdir: Ampirik verilerle sınanabilir, doğrulanabilir veya çürütülebilir.
• Genellenebilirdir: Belirli bir durumun ötesinde geniş bir olgu kümesine uygulanabilir.
• Dinamiktir: Yeni kanıtlarla revize edilebilir veya geliştirilebilir.

Kuram, Çerçeve ve Model Arasındaki Farklar

Kavram	Tanım	Özellikler	Örnek
Kuram (Theory)	Olguları açıklayan sistematik önermeler bütünü	Test edilebilir, genellenebilir, kapsamlı	Sosyal öğrenme kuramı (Bandura)
Kuramsal çerçeve (Theoretical framework)	Araştırmayı yönlendiren kuramsal temel	Belirli bir araştırmaya uyarlanmış	Bandura'nın kuramına dayalı motivasyon çerçevesi
Kavramsal çerçeve (Conceptual framework)	Araştırmacının kendi oluşturduğu kavramlar arası ilişki haritası	Birden fazla kuramdan sentezlenebilir	Öğretmen yetkinliği kavramsal modeli
Model	Bir kuramın veya ilişkilerin görsel veya matematiksel temsili	Basitleştirilmiş, görsel, test edilebilir	Teknoloji kabul modeli (TAM)

Nicel Araştırmada Kuramın Rolü

Nicel araştırmada kuram, tümdengelimci (deductive) bir yaklaşımla kullanılır. Creswell (2009), nicel araştırmada kuramın araştırmanın başlangıcında konumlandırıldığını ve tüm araştırma sürecini yönlendirdiğini vurgular.

Tümdengelimci Süreç

1. Kuram belirleme: Araştırmacı, alanyazındaki mevcut kuramlardan araştırma sorusuyla en ilgili olanı seçer.
2. Hipotez oluşturma: Kuramdan türetilen spesifik ve test edilebilir hipotezler formüle edilir.
3. Değişkenleri tanımlama: Hipotezdeki kavramlar, ölçülebilir değişkenlere dönüştürülür (operasyonel tanım).
4. Veri toplama ve analiz: Hipotezler ampirik verilerle test edilir.
5. Kuramı doğrulama veya reddetme: Bulgulara göre kuram desteklenir, revize edilir veya reddedilir.

Jackson'a (2015) göre nicel araştırmada kuram, araştırmanın çıkış noktası ve rehberi işlevi görür. Araştırmacı, hangi değişkenleri inceleyeceğini, aralarında ne tür ilişkiler beklediğini ve hangi kontrol değişkenlerini dahil edeceğini kurama dayanarak belirler.

Örnek: Bandura'nın öz-yeterlik kuramına dayanan bir araştırmada, araştırmacı "Öğretmenlerin öz-yeterlik inançları arttıkça yenilikçi öğretim yöntemlerini kullanma sıklıkları da artar" hipotezini test eder. Bağımsız değişken (öz-yeterlik inancı) ve bağımlı değişken (yenilikçi yöntem kullanımı) kuramsal çerçeveden türetilmiştir.

Nitel Araştırmada Kuramın Rolü

Nitel araştırmada kuramın kullanımı daha çeşitli ve esnektir. Creswell'e (2009) göre nitel araştırmada kuram şu şekillerde kullanılabilir:

1. Son Nokta Olarak Kuram (Tümevarımcı Yaklaşım)

En yaygın kullanım biçiminde kuram, araştırmanın sonunda ortaya çıkar. Araştırmacı, verilerden hareketle kavramlar, kategoriler ve ilişkiler geliştirerek yeni bir kuram veya kuramsal önermeler üretir. Gömülü teori (grounded theory) yaklaşımı bu kullanımın en belirgin örneğidir.

2. Lens Olarak Kuram

Bazı nitel araştırmalarda kuram, araştırmanın başından itibaren bir bakış açısı veya lens olarak kullanılır. Özellikle eleştirel kuram, feminist kuram veya ırk kuramı gibi savunucu paradigmalarda kuram, hangi soruların sorulacağını, kimin sesinin duyurulacağını ve verilerin nasıl yorumlanacağını belirler.

3. Bağlam Oluşturucu Olarak Kuram

Kuram, araştırma konusunun bağlamını ve önemini açıklamak için kullanılabilir. Bu durumda kuram, araştırmanın alanyazına nasıl katkı sağlayacağını göstermek için bir arka plan sunar.

Karma Yöntemde Kuramın Rolü

Karma yöntem araştırmalarında kuramın kullanımı, nicel ve nitel bileşenlerin nasıl entegre edildiğine bağlı olarak farklılaşır. Creswell (2009) karma yöntemde kuramın iki temel kullanım biçimini tanımlar:

• Dönüşümsel çerçeve (Transformative framework): Sosyal adalet, feminist kuram veya engelli hakları gibi savunucu bir kuramsal perspektif, araştırmanın tüm aşamalarını (nicel ve nitel) yönlendirir.
• Yöntem odaklı kullanım: Nicel bileşende kuram tümdengelimci olarak, nitel bileşende ise tümevarımcı olarak kullanılır. Her bileşen kendi kuramsal mantığını takip eder.

İlgili Kuramı Belirleme Süreci

Araştırma için en uygun kuramı belirlemek sistematik bir süreç gerektirir. Cohen ve arkadaşlarına (2007) göre bu süreç şu adımları içerir:

1. Alanyazın taraması: Araştırma konusuyla ilgili çalışmalarda hangi kuramların kullanıldığını inceleyin. Sık başvurulan ve tartışılan kuramları belirleyin.
2. Araştırma sorusuyla uyum: Kuramın, araştırma sorusundaki değişkenler ve ilişkilerle ne kadar örtüştüğünü değerlendirin.
3. Açıklama gücü: Kuramın incelenen olguyu ne kadar iyi açıkladığını ve hangi boyutları kapsadığını inceleyin.
4. Güncellik: Kuramın mevcut araştırmalarda hala geçerli ve güncel olup olmadığını kontrol edin.
5. Ampirik destek: Kuramın ampirik araştırmalarla ne ölçüde desteklendiğini değerlendirin.
6. Eleştiriler: Kuramın sınırlılıklarını ve aldığı eleştirileri inceleyin.

Kuramsal Çerçeve Bölümü Nasıl Yazılır?

Tez veya araştırma raporunda kuramsal çerçeve bölümü, araştırmanın kuramsal temelini ortaya koyan kritik bir bölümdür. Creswell'e (2009) göre bu bölüm şu unsurları içermelidir:

1. Kuramın tanıtılması: Kuramın adı, geliştiricisi, ortaya çıkış tarihi ve bağlamı hakkında bilgi verilir.
2. Temel kavramlar ve önermeler: Kuramın anahtar kavramları, varsayımları ve önermeleri açıklanır.
3. Kuramın önceki kullanımları: Kuramın benzer araştırmalarda nasıl kullanıldığı özetlenir.
4. Araştırmayla ilişkilendirme: Kuramın mevcut araştırmadaki değişkenler, sorular ve hipotezlerle nasıl ilişkilendirildiği açıkça ortaya konur.
5. Kuramsal model veya diyagram: Değişkenler arasındaki ilişkilerin kuramsal bir modelle görselleştirilmesi (opsiyonel ancak önerilen).

Eğitim Araştırmalarında Yaygın Kuramlar

Kuram	Geliştiren	Temel Fikir	Yaygın Kullanım Alanı
Yapılandırmacılık	Piaget, Vygotsky	Bilgi, bireysel veya sosyal etkileşim yoluyla inşa edilir	Öğrenme ortamları, öğretim yöntemleri
Sosyal öğrenme kuramı	Bandura	Öğrenme, gözlem ve model alma yoluyla gerçekleşir	Davranış değişikliği, rol modelleri
Öz-yeterlik kuramı	Bandura	Bireyin kendi yetkinliğine olan inancı performansı etkiler	Öğretmen yetkinliği, öğrenci motivasyonu
Öz-belirleme kuramı	Deci ve Ryan	İçsel motivasyon; özerklik, yetkinlik ve ilişkilenme ihtiyaçları	Motivasyon araştırmaları
Teknoloji kabul modeli	Davis	Teknoloji kullanımı, algılanan fayda ve kullanım kolaylığına bağlıdır	Eğitim teknolojisi
Planlı davranış kuramı	Ajzen	Davranış; tutum, öznel norm ve algılanan kontrol ile yordanır	Sağlık eğitimi, davranış araştırmaları
TPACK	Mishra ve Koehler	Teknolojik, pedagojik ve alan bilgisinin entegrasyonu	Öğretmen eğitimi, teknoloji entegrasyonu

Alanyazın Taraması ve Kuramsal Çerçeve İlişkisi

Alanyazın taraması ve kuramsal çerçeve birbirini tamamlayan ancak farklı işlevlere sahip iki bölümdür. Cohen ve arkadaşlarına (2007) göre:

• Alanyazın taraması: Araştırma konusuyla ilgili mevcut çalışmaları özetler, eleştirel olarak değerlendirir ve araştırma boşluğunu ortaya koyar. "Bu konuda neler bilinmektedir?" sorusunu yanıtlar.
• Kuramsal çerçeve: Araştırmanın dayandığı kuramsal temeli ortaya koyar ve değişkenler arasındaki ilişkileri açıklar. "Bu olgu nasıl ve neden gerçekleşmektedir?" sorusunu yanıtlar.

İki bölüm arasındaki ilişki karşılıklıdır: Alanyazın taraması kuramsal çerçevenin seçilmesine yardımcı olurken, kuramsal çerçeve de alanyazın taramasının odağını ve kapsamını belirler.

Tez ve Dissertasyonda Kuramsal Çerçevenin Konumlandırılması

Kuramsal çerçeve, tez veya dissertasyonda farklı şekillerde konumlandırılabilir:

• Ayrı bir bölüm olarak: Genellikle giriş bölümünden sonra veya alanyazın taraması bölümünün bir alt bölümü olarak sunulur. Bu yaklaşım, kuramın araştırmadaki merkezi rolünü vurgular.
• Alanyazın taraması içinde: Kuramsal çerçeve, alanyazın taramasının bir parçası olarak sunulur. Özellikle kuramın araştırma konusuyla doğrudan ilişkili olduğu durumlarda tercih edilir.
• Giriş bölümünde: Kuramın kısa bir tanıtımı giriş bölümünde yapılır ve ayrıntılı açıklama sonraki bölümlere bırakılır.

Önemli Not: Creswell'e (2009) göre kuram kullanımı, araştırma paradigmasına ve yöntemine uygun olmalıdır. Nicel araştırmada kuramın açıkça belirtilmesi ve hipotezlerin kuramdan türetilmesi beklenir. Nitel araştırmada ise kuramın kullanımı daha esnek olup, araştırmacının kuramsal duruşuna bağlıdır.

Sonuç

Kuramsal çerçeve, bilimsel araştırmanın omurgasını oluşturur. Jackson'a (2015) göre kuram olmadan araştırma, yönü belirsiz bir keşif gezisine dönüşür; bulgular bağlamdan kopuk ve yorumlanamaz hale gelir. Nicel araştırmada kuram tümdengelimci bir mantıkla başlangıçta konumlanırken, nitel araştırmada tümevarımcı bir süreçle sonunda ortaya çıkabilir veya araştırmayı yönlendiren bir lens olarak kullanılabilir. Karma yöntemde ise kuram, her iki bileşenin entegrasyonunu sağlayan bir çatı işlevi görebilir. Araştırmacıların kuramsal çerçeveyi yüzeysel bir akademik gereklilik olarak değil, araştırma sürecini anlamlı ve tutarlı kılan bir düşünsel temel olarak kavraması büyük önem taşımaktadır.