Araştırma Sorusu Oluşturma: İyi Bir Sorunun Özellikleri

Her başarılı araştırmanın temelinde iyi formüle edilmiş bir araştırma sorusu yatar. Araştırma sorusu, çalışmanın tüm aşamalarını yönlendirir: literatür taramasından yöntem seçimine, veri toplamadan analize kadar her karar araştırma sorusuna bağlıdır. Bu yazıda, etkili bir araştırma sorusu oluşturmanın ilkelerini, kriterlerini ve pratik stratejilerini inceliyoruz.

Konudan Araştırma Sorusuna

Araştırma süreci genellikle geniş bir ilgi alanıyla başlar ve giderek daralan bir huni gibi spesifik bir soruya ulaşır:

1. Genel ilgi alanı: Eğitimde teknoloji kullanımı
2. Daraltılmış konu: Tabletlerin ilkokul öğrencilerinin okuma başarısına etkisi
3. Spesifik soru: "Tablet destekli okuma programları, 3. sınıf öğrencilerinin okuduğunu anlama becerilerini geleneksel yöntemlere kıyasla ne ölçüde etkiler?"

Bu süreçte literatür taraması kritik bir rol oynar. Mevcut araştırmaları incelemek, hangi soruların cevaplanmış olduğunu, hangi boşlukların bulunduğunu ve hangi tartışmaların devam ettiğini belirlememize yardımcı olur.

FINER Kriterleri

Hulley ve arkadaşları tarafından geliştirilen FINER kriterleri, iyi bir araştırma sorusunun beş temel özelliğini tanımlar:

F - Yapılabilir (Feasible)

Araştırma sorusu mevcut kaynaklarla yanıtlanabilir olmalıdır. Yeterli katılımcı sayısına ulaşılabilir mi? Bütçe ve zaman kısıtları dikkate alındığında çalışma tamamlanabilir mi? Gerekli teknik uzmanlık ve ekipman mevcut mu? Araştırmacının deneyimi sorunun karmaşıklığıyla uyumlu mu? Aşırı iddialı sorular, tamamlanamayan araştırmaların en yaygın nedenidir.

I - İlgi Çekici (Interesting)

Sorunun yanıtı araştırmacıyı, bilim topluluğunu veya toplumu ilgilendirmelidir. İlgi çekici olmayan bir araştırma sorusu, motivasyon eksikliğine ve düşük yayın olasılığına yol açar. Araştırmacının kişisel merakı ve sorunun alana potansiyel katkısı değerlendirilmelidir.

N - Özgün (Novel)

Araştırma sorusu mevcut bilgiye yeni bir şey katmalıdır. Bu, tamamen yeni bir bulgu, mevcut bulguların farklı bir popülasyonda test edilmesi, daha önce incelenmemiş bir ilişkinin araştırılması veya mevcut bir metodolojinin iyileştirilmesi şeklinde olabilir. Literatür taraması, sorunun özgünlüğünü değerlendirmek için vazgeçilmezdir.

E - Etik (Ethical)

Araştırma sorusu etik ilkelere uygun olarak yanıtlanabilir olmalıdır. Katılımcılara zarar vermeden, bilgilendirilmiş onam alarak ve gizliliği koruyarak araştırma yürütülebilir mi? Etik kurul onayı alınabilir mi? Bazı sorular bilimsel olarak ilgi çekici olsa da etik nedenlerle araştırılamayabilir.

R - İlgili (Relevant)

Sorunun yanıtı bilimsel bilgiye, klinik uygulamaya veya politika geliştirmeye anlamlı bir katkı sağlamalıdır. Araştırma sonuçları kimin için önemlidir? Bulgular pratikte nasıl kullanılabilir? Toplumsal bir soruna çözüm önerebilir mi?

PICO Çerçevesi: Sağlık Araştırmaları İçin

Sağlık bilimleri araştırmalarında PICO çerçevesi, araştırma sorusunu yapılandırılmış bir formatta ifade etmek için yaygın olarak kullanılır:

• P (Population/Patient): Hedef popülasyon kimdir? Örnek: Tip 2 diyabetli yetişkin hastalar
• I (Intervention): İncelenen müdahale nedir? Örnek: Düzenli yürüyüş programı
• C (Comparison): Karşılaştırma grubu nedir? Örnek: Standart tedavi
• O (Outcome): Beklenen sonuç nedir? Örnek: HbA1c düzeyindeki değişim

PICO ile formüle edilmiş soru: "Tip 2 diyabetli yetişkin hastalarda düzenli yürüyüş programı, standart tedaviye kıyasla HbA1c düzeylerini ne ölçüde azaltır?"

Araştırma Sorusu Türleri

Betimsel Sorular

Bir olgunun mevcut durumunu tanımlamayı amaçlar. "Türkiye'deki lise öğretmenlerinin uzaktan eğitim yetkinlik düzeyleri nedir?" Genellikle tarama araştırmalarıyla yanıtlanır.

Karşılaştırmalı Sorular

İki veya daha fazla grup arasındaki farkları inceler. "Kız ve erkek öğrencilerin matematik kaygı düzeyleri arasında anlamlı bir fark var mıdır?" t-testi veya ANOVA gibi istatistiksel yöntemlerle yanıtlanır.

İlişkisel Sorular

Değişkenler arasındaki ilişkiyi araştırır. "Öğrencilerin çalışma süresi ile akademik başarıları arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?" Korelasyon ve regresyon analizleri ile yanıtlanır.

Güçlü ve Zayıf Araştırma Soruları

Zayıf Soru	Güçlü Soru	Neden?
Sosyal medya kötü mü?	Günlük 3+ saat sosyal medya kullanımı, üniversite öğrencilerinin uyku kalitesini etkiler mi?	Spesifik, ölçülebilir, test edilebilir
Eğitim nasıl iyileştirilir?	İşbirlikli öğrenme yöntemi, 5. sınıf öğrencilerinin fen bilimleri başarısını geleneksel öğretime göre artırır mı?	Popülasyon, müdahale ve sonuç netleştirilmiş
Stres zararlı mıdır?	Mindfulness temelli stres yönetimi programı, hemşirelerin tükenmişlik düzeylerini azaltır mı?	Spesifik popülasyon ve müdahale tanımlanmış

Soru ve Yöntem Eşleştirmesi

Araştırma sorusunun türü, kullanılacak yöntemi doğrudan belirler. "Ne kadar?" veya "aralarında fark var mı?" soruları nicel yöntemleri, "nasıl deneyimliyor?" veya "ne anlam yüklüyor?" soruları nitel yöntemleri gerektirir. Hem "ne kadar" hem "nasıl" sorularını birlikte sormak ise karma yöntem tasarımını işaret eder. Araştırma sorusu ile yöntem arasındaki uyum, çalışmanın tutarlılığı ve kalitesi için kritik öneme sahiptir.

"Doğru yanıt bulmaktan daha zor olan tek şey, doğru soruyu sormaktır." — Peter Drucker