Araştırma Sorusu Nasıl Yazılır? Adım Adım Rehber

Her bilimsel araştırma, iyi formüle edilmiş bir araştırma sorusuyla başlar. Araştırma sorusu, çalışmanın pusolasıdır; yöntem seçiminden veri analizine kadar tüm süreçleri yönlendirir. Bu rehberde, etkili bir araştırma sorusu yazmanın adımlarını, kullanabileceğiniz çerçeveleri ve pratik ipuçlarını bulacaksınız.

Araştırma Sorusu Neden Önemlidir?

Araştırma sorusu, çalışmanızın temelini oluşturur. İyi bir araştırma sorusu olmadan:

• Hangi yöntemi kullanacağınızı belirleyemezsiniz
• Literatür taramanızın kapsamını sınırlayamazsınız
• Veri toplama araçlarınızı tasarlayamazsınız
• Bulgularınızı anlamlı biçimde yorumlayamazsınız
• Çalışmanızın özgün katkısını ortaya koyamazsınız

Altın Kural: Araştırma sorunuz ne kadar net ve odaklı olursa, araştırma süreciniz o kadar verimli ve sonuçlarınız o kadar anlamlı olur.

Adım 1: Genel İlgi Alanınızı Belirleyin

Her araştırma sorusu, araştırmacının bir konuya duyduğu merak veya bir probleme yönelik farkındalıkla başlar. İlk adımda kendinize şu soruları sorun:

• Hangi konu beni en çok meraklandırıyor?
• Alanımda hangi sorunlar henüz çözülmemiş?
• Literatürde hangi boşluklar var?
• Mesleki deneyimimde hangi soruları yanıtlamak istiyorum?

Örnek: "Uzaktan eğitim" genel bir ilgi alanıdır. Bu çok geniş bir konu olduğundan daraltılmalıdır.

Adım 2: Konuyu Daraltın ve Odaklayın

Genel konunuzdan spesifik bir araştırma alanına geçmek için şu stratejileri kullanın:

1. Popülasyonu belirleyin: Kim? (üniversite öğrencileri, ilkokul öğretmenleri, hemşireler)
2. Değişkenleri sınırlayın: Ne? (motivasyon, başarı, tutum, memnuniyet)
3. Bağlamı tanımlayın: Nerede? (Türkiye, kırsal bölgeler, devlet okulları)
4. Zaman dilimini belirleyin: Ne zaman? (COVID-19 sürecinde, son 5 yılda)

Daraltma örneği: Uzaktan eğitim → COVID-19 sürecinde üniversite öğrencilerinin uzaktan eğitime yönelik motivasyonları → Türkiye'deki eğitim fakültesi öğrencilerinin uzaktan eğitimde öz-düzenlemeli öğrenme stratejileri ve akademik motivasyonları arasındaki ilişki.

Adım 3: PICO Çerçevesini Kullanın (Nicel Araştırma İçin)

PICO, özellikle sağlık bilimleri ve deneysel araştırmalar için geliştirilmiş ancak tüm nicel araştırmalarda kullanılabilen bir çerçevedir:

Harf	İngilizce	Türkçe	Açıklama
P	Population	Popülasyon	Araştırmanın hedef kitlesini tanımlayın
I	Intervention	Müdahale	Uygulanacak müdahale veya incelenecek değişken
C	Comparison	Karşılaştırma	Kontrol grubu veya alternatif durum
O	Outcome	Sonuç	Ölçülecek bağımlı değişken

PICO Örneği:

• P: 5. sınıf öğrencileri
• I: Proje tabanlı öğrenme yöntemi
• C: Geleneksel öğretim yöntemi
• O: Fen bilimleri başarısı ve tutumu

Araştırma sorusu: "Proje tabanlı öğrenme yöntemi, 5. sınıf öğrencilerinin fen bilimleri başarılarını ve fen bilimlerine yönelik tutumlarını geleneksel öğretim yöntemine kıyasla anlamlı düzeyde artırır mı?"

Adım 4: SPIDER Çerçevesini Kullanın (Nitel Araştırma İçin)

SPIDER, nitel ve karma yöntem araştırmaları için daha uygun bir çerçevedir:

Harf	İngilizce	Türkçe	Açıklama
S	Sample	Örneklem	Çalışma grubu
P	Phenomenon of Interest	İlgi Fenomeni	İncelenen olgu veya deneyim
I	Design	Desen	Araştırma deseni (fenomenoloji, durum çalışması vb.)
E	Evaluation	Değerlendirme	Sonuçların nasıl değerlendirileceği
R	Research type	Araştırma Türü	Nitel, nicel veya karma

SPIDER Örneği:

• S: Pandemi döneminde görev yapan sınıf öğretmenleri
• PI: Uzaktan eğitim deneyimleri ve yaşadıkları zorluklar
• D: Fenomenolojik desen
• E: Deneyimlerin derinlemesine anlaşılması
• R: Nitel araştırma

Araştırma sorusu: "Pandemi döneminde uzaktan eğitim veren sınıf öğretmenlerinin bu süreçteki deneyimleri ve karşılaştıkları zorluklar nelerdir?"

Adım 5: İyi Bir Araştırma Sorusunun Özelliklerini Kontrol Edin

İyi bir araştırma sorusu FINER kriterlerini karşılamalıdır:

• Feasible (Uygulanabilir): Mevcut kaynaklarla, zaman diliminde ve uzmanlıkla yanıtlanabilir mi?
• Interesting (İlgi Çekici): Alandaki araştırmacılar ve uygulayıcılar için değerli mi?
• Novel (Özgün): Mevcut bilgi birikimine yeni bir katkı sunuyor mu?
• Ethical (Etik): Etik ilkelere uygun biçimde araştırılabilir mi?
• Relevant (İlgili): Bilimsel bilgiye, politikaya veya uygulamaya katkı sağlıyor mu?

Araştırma Sorusu Kontrol Listesi

1. Soru açık ve anlaşılır mı?
2. Tek bir cümlede ifade edilebiliyor mu?
3. Yanıtı evet/hayır ile verilebilecek kadar basit değil mi?
4. Ampirik olarak test edilebilir mi?
5. Kapsamı ne çok geniş ne çok dar mı?
6. Değişkenler veya kavramlar net tanımlanmış mı?
7. Hedef popülasyon belirlenmiş mi?
8. Mevcut kaynaklarla yanıtlanabilir mi?

Adım 6: Araştırma Sorusu Türlerini Tanıyın

Betimsel Sorular

"Ne?", "Nasıl?", "Ne kadar?" gibi sorularla mevcut durumu ortaya koyar.

Örnek: "Türkiye'deki üniversite öğrencilerinin dijital okuryazarlık düzeyleri nedir?"

İlişkisel Sorular

İki veya daha fazla değişken arasındaki ilişkiyi inceler.

Örnek: "Öğretmenlerin teknolojik pedagojik alan bilgisi ile teknoloji kullanım sıklığı arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?"

Nedensel Sorular

Bir değişkenin diğeri üzerindeki etkisini araştırır.

Örnek: "İşbirlikli öğrenme yönteminin 7. sınıf öğrencilerinin matematik başarısına etkisi nedir?"

Nitel Araştırma Soruları

Deneyimleri, algıları ve anlamları derinlemesine keşfeder.

Örnek: "Mülteci öğrencilerin Türk eğitim sistemine uyum sürecindeki deneyimleri nasıldır?"

Adım 7: Hipotez Oluşturun

Nicel araştırmalarda araştırma sorusuna bağlı olarak hipotezler oluşturulur:

• Sıfır hipotezi (H₀): Değişkenler arasında anlamlı bir fark veya ilişki yoktur
• Alternatif hipotez (H₁): Değişkenler arasında anlamlı bir fark veya ilişki vardır
• Yönlü hipotez: Farkın veya ilişkinin yönünü belirtir (artırır, azaltır, pozitif ilişki)
• Yönsüz hipotez: Fark veya ilişkinin varlığını belirtir ancak yönünü belirtmez

İpucu: Hipoteziniz, araştırma sorunuzun test edilebilir bir ifadesidir. Nitel araştırmalarda genellikle hipotez yerine araştırma soruları kullanılır.

Sık Yapılan Hatalar

• Çok geniş soru: "Eğitim kalitesi nasıl artırılabilir?" — Daraltılmalı
• Değer yargısı içeren soru: "Neden geleneksel yöntemler kötüdür?" — Tarafsız olmalı
• Yanıtı bilinen soru: Literatürde zaten kesin olarak yanıtlanmış sorular özgün değildir
• Test edilemez soru: "Eğitimin gerçek amacı nedir?" — Felsefi, ampirik olarak test edilemez
• Birden fazla soru: Tek bir araştırma sorusunda iki ayrı soruyu birleştirmek

Pratik Egzersiz: Kendi Araştırma Sorunuzu Yazın

1. İlgi alanınızı bir cümleyle yazın
2. Popülasyonu, değişkenleri ve bağlamı belirleyin
3. PICO veya SPIDER çerçevesini doldurun
4. Araştırma sorusunu formüle edin
5. FINER kriterlerini kontrol edin
6. Kontrol listesini uygulayın
7. Danışmanınızdan veya bir meslektaşınızdan geri bildirim alın
8. Soruyu revize edin

Sonuç

Araştırma sorusu yazmak, araştırma sürecinin en kritik adımıdır. İyi formüle edilmiş bir soru, çalışmanızın başarısının temelini oluşturur. PICO ve SPIDER gibi yapılandırılmış çerçeveler, soru yazma sürecini sistematikleştirirken FINER kriterleri sorunuzun kalitesini değerlendirmenize yardımcı olur. Unutmayın: mükemmel bir araştırma sorusu, birçok revizyon ve geri bildirim döngüsünden geçerek olgunlaşır.