Amaç İfadesi Yazma Rehberi: Nicel, Nitel ve Karma Araştırma Şablonları

Bir araştırma projesinin en kritik bileşenlerinden biri amaç ifadesidir (purpose statement). Amaç ifadesi, araştırmanın neyi başarmayı hedeflediğini açık ve öz biçimde ortaya koyan bir paragraftır. Creswell'e (2009) göre amaç ifadesi, "tüm araştırmanın yönünü belirleyen pusula" işlevi görür. İyi yazılmış bir amaç ifadesi, araştırma sorularını, hipotezleri, yöntem seçimini ve hatta veri analiz stratejisini doğrudan şekillendirir. Bu yazıda, nicel, nitel ve karma yöntem araştırmaları için amaç ifadesi yazma ilkelerini, Creswell'in önerdiği şablonları ve pratik örnekleri kapsamlı biçimde ele alacağız.

Amaç İfadesi Nedir?

Amaç ifadesi, araştırmacının çalışmasıyla neyi incelemeyi, keşfetmeyi veya test etmeyi amaçladığını belirten resmi bir ifadedir. Genellikle bir veya iki paragraftan oluşur ve araştırma raporunun giriş bölümünün sonunda yer alır. Jackson (2015), amaç ifadesinin araştırmanın "kalbi" olduğunu ve tüm metodolojik kararların bu ifadeye dayandığını vurgular.

Amaç ifadesi şu soruya yanıt verir: "Bu araştırmanın temel amacı nedir?" Bu soru basit görünse de, yanıtını net ve tutarlı biçimde formüle etmek araştırma sürecinin en zorlu adımlarından biridir.

Amaç İfadesi ile Araştırma Sorusu Arasındaki Fark

Amaç ifadesi sıklıkla araştırma sorusu ve hipotez ile karıştırılır. Ancak bu üç kavram birbirinden farklıdır:

Kavram	Tanım	Örnek
Amaç ifadesi	Araştırmanın genel niyetini ve kapsamını belirtir	"Bu çalışmanın amacı, lise öğrencilerinde dijital okuryazarlık ile akademik başarı arasındaki ilişkiyi incelemektir."
Araştırma sorusu	Spesifik ve yanıtlanabilir sorular biçiminde ifade edilir	"Dijital okuryazarlık düzeyi ile genel akademik not ortalaması arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?"
Hipotez	Araştırma sorusuna yönelik test edilebilir tahmin	"Dijital okuryazarlık düzeyi yüksek olan öğrencilerin akademik not ortalaması daha yüksektir."

Creswell'e (2009) göre bu üç öğe hiyerarşik bir yapı oluşturur: Amaç ifadesi en geniş kapsamlı olandır; araştırma soruları bu amacı somut sorulara dönüştürür; hipotezler ise bu sorulara yönelik test edilebilir tahminler sunar.

Nicel Araştırma İçin Amaç İfadesi

Nicel araştırmalarda amaç ifadesi, değişkenler arası ilişkileri ölçme veya gruplar arası farkları test etme niyetini ortaya koyar. Creswell (2009), nicel araştırma için standart bir şablon önermiştir:

Creswell'in Nicel Amaç İfadesi Şablonu: "Bu [tasarım türü] çalışmanın amacı, [bağımsız değişken] ile [bağımlı değişken] arasındaki [ilişkiyi/etkiyi/farkı] [katılımcılar] üzerinde [araştırma bağlamı] bağlamında [test etmek/incelemek/belirlemek]tir. [Bağımsız değişken], [tanım] olarak tanımlanmaktadır. [Bağımlı değişken] ise [tanım] olarak tanımlanmaktadır."

Nicel Amaç İfadesinin Temel Öğeleri

Araştırma tasarımı: Deneysel, yarı-deneysel, korelasyonel, nedensel-karşılaştırmalı vb.
Bağımsız değişken(ler): Araştırmacının manipüle ettiği veya incelediği değişken
Bağımlı değişken(ler): Ölçülen sonuç değişkeni
Katılımcılar: Çalışma grubu veya örneklem
Araştırma bağlamı: Çalışmanın yürütüleceği yer veya ortam
Anahtar terimler: Değişkenlerin işlemsel tanımları

İyi ve Kötü Nicel Amaç İfadesi Örnekleri

Kötü örnek: "Bu çalışmanın amacı eğitimi incelemektir." Bu ifade çok genel ve belirsizdir; değişkenler, katılımcılar ve bağlam belirtilmemiştir.

İyi örnek: "Bu korelasyonel çalışmanın amacı, Ankara ili merkez ilçelerindeki devlet ortaokullarında görev yapan sınıf öğretmenlerinin (N=350) öz-yeterlik algıları ile teknoloji entegrasyon düzeyleri arasındaki ilişkiyi incelemektir. Öz-yeterlik algısı, Tschannen-Moran ve Hoy (2001) tarafından geliştirilen Öğretmen Öz-Yeterlik Ölçeği ile ölçülecektir. Teknoloji entegrasyonu ise Teknoloji Entegrasyon Ölçeği (TEÖ) puanları ile belirlenecektir."

Jackson (2015), nicel amaç ifadesinde kullanılan fiillerin araştırmanın doğasını yansıtması gerektiğini belirtir. "İncelemek," "test etmek," "belirlemek," "karşılaştırmak" gibi fiiller nicel araştırmalar için uygundur.

Nitel Araştırma İçin Amaç İfadesi

Nitel araştırmalarda amaç ifadesi, bir olguyu, deneyimi veya süreci derinlemesine anlama ve keşfetme niyetini yansıtır. Nicel araştırmadan farklı olarak, değişkenler ve hipotezler yerine merkezi olgu (central phenomenon) ön plana çıkar.

Creswell'in Nitel Amaç İfadesi Şablonu: "Bu [nitel tasarım türü] çalışmanın amacı, [merkezi olgu] olgusunu [katılımcılar] için [araştırma bağlamı] bağlamında [anlamak/keşfetmek/betimlemek/yorumlamak]tır. Bu çalışmada [merkezi olgu], [genel tanım] olarak ele alınmaktadır."

Nitel Amaç İfadesinin Temel Öğeleri

Nitel tasarım türü: Fenomenoloji, gömülü teori, durum çalışması, etnografi, anlatı araştırması vb.
Merkezi olgu: Araştırmanın odağındaki kavram, deneyim veya süreç
Katılımcılar: Bilgi açısından zengin bireyler veya gruplar
Araştırma bağlamı: Doğal ortam
Keşfedici fiiller: "Anlamak," "keşfetmek," "betimlemek," "yorumlamak," "açığa çıkarmak"

İyi ve Kötü Nitel Amaç İfadesi Örnekleri

Kötü örnek: "Bu çalışmanın amacı öğretmenlerin görüşlerini almaktır." Bu ifade yüzeyseldir; hangi olgu hakkında, hangi bağlamda ve neden görüş alınacağı belirsizdir.

İyi örnek: "Bu fenomenolojik çalışmanın amacı, kırsal bölgelerde görev yapan ilkokul öğretmenlerinin uzaktan eğitim sürecindeki yaşanmış deneyimlerini derinlemesine anlamaktır. Çalışmada uzaktan eğitim deneyimi, öğretmenlerin COVID-19 pandemisi sırasında çevrimiçi öğretim ortamlarında karşılaştıkları zorluklar, geliştirdikleri stratejiler ve mesleki dönüşüm süreçleri olarak ele alınmaktadır."

Creswell (2009), nitel amaç ifadesinde kasıtlı olarak açık uçlu bir dil kullanılması gerektiğini vurgular. Çünkü nitel araştırma, keşfedici doğası gereği katılımcıların bakış açılarının araştırmayı şekillendirmesine olanak tanır.

Karma Yöntem Araştırma İçin Amaç İfadesi

Karma yöntem (mixed methods) araştırmalarda amaç ifadesi, hem nicel hem nitel bileşenleri ve bunların nasıl bütünleştirileceğini açıklar. Bu, en karmaşık amaç ifadesi türüdür çünkü iki farklı yaklaşımın birleşimini tek bir ifadede tutarlı biçimde sunmak gerekir.

Creswell'in Karma Yöntem Amaç İfadesi Şablonu: "Bu [karma yöntem tasarımı] çalışmanın amacı, [nicel bileşenin amacı] ve [nitel bileşenin amacı] ile [bütünleştirme stratejisi]dir. Araştırmanın nicel aşamasında [değişkenler ve ölçüm], nitel aşamasında ise [merkezi olgu ve keşif] ele alınacaktır."

Karma Yöntem Amaç İfadesinin Temel Öğeleri

Karma yöntem tasarımı: Yakınsayan (convergent), açıklayıcı sıralı (explanatory sequential), keşfedici sıralı (exploratory sequential) vb.
Nicel bileşen: Değişkenler, ilişkiler, ölçümler
Nitel bileşen: Merkezi olgu, deneyimler, anlamlar
Bütünleştirme stratejisi: İki veri setinin nasıl birleştirileceği
Öncelik: Hangi bileşenin ağırlıklı olduğu (eşit, nicel ağırlıklı, nitel ağırlıklı)

Karma Yöntem Amaç İfadesi Örneği

İyi örnek: "Bu açıklayıcı sıralı karma yöntem çalışmanın amacı, ilk aşamada lise öğrencilerinin (N=500) bilimsel süreç becerileri ile fen başarıları arasındaki ilişkiyi nicel olarak incelemek, ardından bu ilişkiyi daha iyi anlamak için yüksek ve düşük performans gösteren öğrencilerle (n=20) derinlemesine görüşmeler yaparak nitel olarak açıklamaktır. Nicel bulgular nitel aşamanın katılımcı seçimini ve görüşme sorularını yönlendirecektir."

Amaç İfadesinin Araştırma Sürecindeki Yeri

Amaç ifadesi yalnızca giriş bölümünde yer alan bir paragraf değildir; araştırma sürecinin tamamını yönlendiren bir stratejik rehberdir. Creswell (2009), amaç ifadesinin araştırmanın şu bileşenleriyle doğrudan bağlantılı olması gerektiğini vurgular:

Araştırma soruları: Amaç ifadesinden türetilmelidir; her araştırma sorusu amacın bir boyutunu somutlaştırır
Yöntem seçimi: Amaç ifadesindeki fiiller ve kavramlar, nicel, nitel veya karma yöntem tercihini yansıtmalıdır
Veri toplama: Amaç ifadesinde belirtilen değişkenler veya olgular, veri toplama araçlarını belirler
Veri analizi: Amaç ifadesindeki ilişki türü (nedensel, korelasyonel, betimsel), analiz tekniğini yönlendirir
Sonuç ve tartışma: Bulguların amaç ifadesine ne ölçüde yanıt verdiği değerlendirilir

Tez ve Dissertasyonda Amaç İfadesinin Konumu

Amaç ifadesi genellikle araştırma raporunun giriş bölümünün sonunda, araştırma soruları ve hipotezlerden hemen önce yer alır. Jackson'a (2015) göre tipik bir giriş bölümünün akışı şöyledir:

Problem durumu (genel bağlam)
Araştırma problemi (spesifik boşluk veya ihtiyaç)
Araştırmanın önemi (neden önemli)
Amaç ifadesi (ne yapılacak)
Araştırma soruları ve hipotezler (nasıl yapılacak)
Temel kavramların tanımları
Sınırlılıklar ve varsayımlar

Bazı akademik geleneklerde amaç ifadesi ayrı bir başlık altında ("Araştırmanın Amacı") sunulurken, bazılarında giriş bölümünün akışı içinde doğal biçimde yer alır. Her iki durumda da amaç ifadesi açıkça tanımlanabilir ve belirgin olmalıdır.

Araştırma Soruları ile Uyum

Amaç ifadesi ile araştırma soruları arasındaki uyum (alignment), araştırmanın iç tutarlılığının en önemli göstergelerinden biridir. Creswell (2009), her araştırma sorusunun amaç ifadesinin bir boyutunu somutlaştırması gerektiğini belirtir:

Amaç İfadesi Bileşeni	Karşılık Gelen Araştırma Sorusu
Dijital okuryazarlık ile akademik başarı arasındaki ilişki	"Dijital okuryazarlık puanları ile GPA arasında anlamlı bir korelasyon var mıdır?"
Cinsiyet açısından fark	"Dijital okuryazarlık düzeyleri cinsiyete göre anlamlı biçimde farklılaşmakta mıdır?"
Sosyoekonomik düzeyin etkisi	"Sosyoekonomik düzey, dijital okuryazarlık puanlarının anlamlı bir yordayıcısı mıdır?"

Kritik Uyarı: Amaç ifadesinde belirtilmeyen bir konuda araştırma sorusu oluşturmak veya amaç ifadesindeki bir boyutu araştırma sorusuyla karşılamamak, araştırmanın iç tutarlılığını ciddi biçimde zayıflatır. Bu durum, tez savunmalarında sıkça eleştirilen bir hatadır.

Sık Yapılan Hatalar

Araştırmacıların amaç ifadesi yazarken sıklıkla düştüğü hatalar şunlardır:

Çok geniş veya belirsiz ifade: "Eğitimi incelemek" yerine spesifik değişkenler, katılımcılar ve bağlam belirtilmelidir
Yöntem ile uyumsuzluk: Nicel bir çalışmada "deneyimleri keşfetmek" veya nitel bir çalışmada "ilişkiyi test etmek" gibi uyumsuz fiiller kullanmak
Birden fazla amacı tek cümleye sığdırmak: Karmaşık amaçlar ayrı cümlelere bölünmelidir
Sonucu önceden belirtmek: "Olumlu etkisini göstermek" gibi yanlı ifadeler yerine "etkisini incelemek" kullanılmalıdır
Değişkenleri tanımlamamak: Özellikle nicel araştırmalarda değişkenlerin işlemsel tanımları verilmelidir
Araştırma soruları ile tutarsızlık: Amaç ifadesi bir şeyi, araştırma soruları başka bir şeyi hedefliyor olmamalıdır
Veri toplama yöntemini amaç ile karıştırmak: "Anket uygulamak" bir amaç değil, bir veri toplama yöntemidir

Etkili Amaç İfadesi Yazma İpuçları

Creswell (2009) ve Jackson'ın (2015) önerilerine dayanarak etkili bir amaç ifadesi yazmak için şu adımlar izlenebilir:

"Bu çalışmanın amacı..." ile başlayın: Net ve doğrudan bir giriş yapın
Tek bir cümle ile özetleyin: Ana amacı tek bir cümleyle ifade edin, detayları sonraki cümlelere bırakın
Uygun fiil seçin: Nicel için "incelemek, test etmek, belirlemek"; nitel için "anlamak, keşfetmek, betimlemek"; karma için her ikisini birlikte kullanın
Tasarım türünü belirtin: "Bu korelasyonel çalışma," "Bu fenomenolojik araştırma" gibi
Değişkenleri veya merkezi olguyu tanımlayın: Ne ölçülecek veya ne keşfedilecek
Katılımcıları ve bağlamı belirtin: Kim, nerede
Araştırma soruları ile uyumu kontrol edin: Her araştırma sorusu amacın bir boyutunu karşılamalıdır

Farklı Araştırma Yaklaşımları İçin Fiil Rehberi

Araştırma Yaklaşımı	Uygun Fiiller	Kaçınılacak Fiiller
Nicel	İncelemek, test etmek, belirlemek, karşılaştırmak, ölçmek, tahmin etmek	Keşfetmek, anlamak, yorumlamak (bunlar nitel fiillerdir)
Nitel	Anlamak, keşfetmek, betimlemek, yorumlamak, açığa çıkarmak, inşa etmek	Test etmek, ölçmek, kanıtlamak (bunlar nicel fiillerdir)
Karma	Her iki yaklaşıma uygun fiiller birlikte (incelemek ve anlamak, ölçmek ve keşfetmek)	Yalnızca tek bir yaklaşımın fiillerini kullanmak

Sonuç

Amaç ifadesi, bir araştırmanın yol haritasıdır. İyi yazılmış bir amaç ifadesi, araştırma sürecinin her aşamasını yönlendirir, okuyucuya çalışmanın kapsamını ve sınırlarını net biçimde aktarır ve araştırmanın iç tutarlılığını güvence altına alır. Creswell'in (2009) şablonları, farklı araştırma yaklaşımları için sistematik bir çerçeve sunar. Araştırmacıların yapması gereken, bu şablonları kendi çalışmalarına uyarlayarak net, tutarlı ve kapsamlı bir amaç ifadesi oluşturmaktır. Jackson'ın (2015) ifadesiyle, "amaç ifadesi araştırmanın kalbidir ve bu kalbin güçlü atması, tüm araştırma sürecinin sağlıklı ilerlemesini sağlar."

Amaç İfadesi Yazma Rehberi: Nicel, Nitel ve Karma Araştırma İçin