Eylem Araştırması: Uygulamada Bilgi Üretme

Eylem araştırması, uygulama alanındaki sorunları çözme ve aynı zamanda bilimsel bilgi üretme amacını bir arada taşıyan benzersiz bir araştırma yaklaşımıdır. Geleneksel araştırmanın "bilim için bilim" anlayışından ayrılarak, araştırmayı doğrudan pratiğe ve toplumsal değişime hizmet eden bir etkinliğe dönüştürür.

Eylem Araştırmasının Tanımı

Eylem araştırması, uygulayıcıların (öğretmenler, sosyal hizmet uzmanları, sağlık çalışanları vb.) kendi mesleki pratiklerini sistematik olarak incelemesi, iyileştirmesi ve dönüştürmesi sürecidir. Araştırmacı, incelediği durumun dışında bir gözlemci değil, sürecin aktif bir katılımcısıdır.

"Araştırma, ancak toplumsal eyleme hizmet ettiğinde gerçek anlamını bulur." — Kurt Lewin

Kurt Lewin'in Modeli

Kurt Lewin (1946), eylem araştırmasının kurucusu olarak kabul edilir. Sosyal psikoloji alanındaki çalışmalarında, toplumsal değişimin ancak araştırma ve eylem birlikte yürütüldüğünde gerçekleşebileceğini savunmuştur. Lewin'in yaklaşımı şu temel ilkelere dayanır:

• Araştırma, laboratuvar yerine gerçek yaşam koşullarında yapılmalıdır
• Araştırma ve uygulama birbirinden ayrılamaz
• Etkilenen kişiler araştırma sürecine katılmalıdır
• Araştırma döngüsel bir süreçtir

Eylem Araştırması Döngüsü

Eylem araştırması, sürekli tekrarlanan döngüsel bir süreç olarak yürütülür. Her döngü dört temel aşamadan oluşur:

1. Planlama (Plan)

Sorunu tanımlayın, mevcut durumu analiz edin ve bir eylem planı geliştirin. Bu aşamada:

• Mevcut uygulamadaki sorun veya geliştirilecek alan belirlenir
• İlgili literatür taranır
• Spesifik, ölçülebilir hedefler konur
• Eylem stratejisi ve veri toplama yöntemleri belirlenir

2. Uygulama (Act)

Planlanan eylemi hayata geçirin. Yeni bir öğretim stratejisi uygulayın, topluluk programını başlatın veya iş sürecini değiştirin. Uygulama sırasında esnek olun ve gerektiğinde planda küçük ayarlamalar yapın.

3. Gözlemleme (Observe)

Eylemin etkilerini sistematik olarak gözlemleyin ve veri toplayın. Gözlem, yalnızca sonuçları değil, uygulama sürecinin kendisini de kapsamalıdır.

4. Yansıtma (Reflect)

Toplanan verileri analiz edin, eylemin sonuçlarını değerlendirin ve bir sonraki döngü için çıkarımlar yapın. Yansıtma soruları:

• Eylem amaçlanan sonuçları üretti mi?
• Beklenmeyen sonuçlar nelerdir?
• Bu deneyimden ne öğrendim?
• Bir sonraki döngüde neyi farklı yapmalıyım?

Aşama	Temel Soru	Çıktı
Planlama	Ne yapacağız ve neden?	Eylem planı
Uygulama	Planı nasıl hayata geçireceğiz?	Uygulama süreci
Gözlemleme	Ne oldu?	Veri seti
Yansıtma	Bu ne anlama geliyor?	Değerlendirme ve yeni plan

Eylem Araştırması Türleri

Katılımcı Eylem Araştırması (PAR)

Topluluk üyelerinin araştırma sürecine aktif ve eşit ortaklar olarak katıldığı yaklaşımdır. PAR, özellikle dezavantajlı ve marjinalleştirilmiş topluluklar için güçlendirici bir araç olarak kullanılır. Araştırma sorusu, yöntemi ve sonuçların kullanımı toplulukla birlikte belirlenir.

Öğretmen Araştırmacı (Teacher as Researcher)

Lawrence Stenhouse tarafından önerilen bu yaklaşımda, öğretmenler kendi sınıflarını ve öğretim pratiklerini sistematik olarak araştırır. Öğretmen araştırmacı hareketi, eğitimde eylem araştırmasının en yaygın biçimidir.

İş Birlikçi Eylem Araştırması

Birden fazla uygulayıcının veya uygulayıcılar ile akademisyenlerin ortaklaşa yürüttüğü eylem araştırmasıdır. Farklı bakış açıları ve uzmanlıklar bir araya getirilerek daha kapsamlı ve güçlü sonuçlar elde edilir.

Eylem Araştırmasında Veri Toplama

Eylem araştırmasında çeşitli veri toplama yöntemleri kullanılır:

• Araştırmacı günlüğü: Uygulama sürecine ilişkin düzenli notlar
• Gözlem: Yapılandırılmış veya yapılandırılmamış sınıf/alan gözlemleri
• Görüşmeler: Paydaşlarla yarı yapılandırılmış görüşmeler
• Anketler: Öğrenci veya topluluk memnuniyeti ölçümleri
• Belgeler: Öğrenci çalışmaları, toplantı tutanakları, politika belgeleri
• Video ve ses kayıtları: Uygulama sürecinin belgelenmesi
• Nicel veriler: Başarı testleri, katılım oranları, performans göstergeleri

Eğitim ve Toplum Kalkınmada Örnekler

Eğitimde Eylem Araştırması Örnekleri

1. İş birlikli öğrenme: Bir matematik öğretmeninin grup çalışmasının problem çözme becerisine etkisini araştırması
2. Teknoloji entegrasyonu: Dijital araçların okuma motivasyonu üzerindeki etkisinin incelenmesi
3. Sınıf yönetimi: Olumlu davranış destekleme stratejilerinin uygulanması ve değerlendirilmesi
4. Kapsayıcı eğitim: Kaynaştırma öğrencileri için uyarlama stratejilerinin geliştirilmesi

Toplum Kalkınmada Örnekler

• Kırsal toplulukların su kaynaklarına erişim sorunlarının katılımcı yöntemlerle araştırılması
• Kadın kooperatiflerinin ekonomik güçlenme süreçlerinin incelenmesi
• Gençlik programlarının toplumsal katılım üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi

Araştırma Yoluyla Güçlenme (Empowerment)

Eylem araştırmasının en güçlü yönlerinden biri, katılımcıları araştırma sürecinin öznesi haline getirmesidir. Katılımcılar:

• Kendi sorunlarını tanımlama ve analiz etme becerisini kazanır
• Kanıta dayalı çözümler geliştirme kapasitesini artırır
• Eleştirel düşünme ve sistematik sorgulama alışkanlıkları edinir
• Kendi mesleki gelişimleri üzerinde kontrol sahibi olur

Geleneksel Araştırmadan Farkları

Özellik	Geleneksel Araştırma	Eylem Araştırması
Amaç	Genellenebilir bilgi üretme	Yerel sorunu çözme + bilgi üretme
Araştırmacı rolü	Bağımsız gözlemci	Aktif katılımcı
Katılımcılar	Araştırma nesnesi	Araştırma ortağı
Süreç	Doğrusal	Döngüsel ve yinelemeli
Sonuçların kullanımı	Yayın ve akademik katkı	Doğrudan uygulama iyileştirmesi
Genellenebilirlik	Yüksek (istatistiksel)	Sınırlı (bağlama özgü)

Sonuç

Eylem araştırması, bilgi üretme ve toplumsal dönüşümü bir arada gerçekleştirmeyi hedefleyen güçlü bir araştırma paradigmasıdır. Döngüsel yapısı sayesinde sürekli iyileştirme ve öğrenme imkanı sunar. Özellikle eğitimciler ve toplum çalışanları için, kendi pratiklerini kanıta dayalı olarak geliştirmenin ve profesyonel özerkliklerini güçlendirmenin etkili bir yoludur.