Eğitim Araştırmalarında Deneysel ve Yarı-Deneysel Tasarımlar

Eğitim araştırmalarında nedensellik ilişkilerini ortaya koyabilmek, araştırmacıların temel hedeflerinden biridir. Ancak eğitim ortamlarında gerçek deneysel tasarımlar uygulamak, etik ve pratik kısıtlamalar nedeniyle her zaman mümkün olmayabilir. Bu yazıda eğitim araştırmalarına özgü deneysel ve yarı-deneysel tasarımları inceliyoruz.

Eğitimde Deneysel Araştırmanın Zorlukları

Eğitim ortamlarında deneysel araştırma yürütmenin kendine özgü zorlukları vardır. Etik kaygılar bunların başında gelir: bir grup öğrenciyi etkili olduğu düşünülen bir öğretim yönteminden mahrum bırakmak etik açıdan tartışmalıdır. Ayrıca okullarda rastgele atama genellikle mümkün değildir; çünkü mevcut sınıflar ve idari yapılar araştırmacının kontrolü dışındadır. Öğrenciler arasındaki etkileşim, kontaminasyon riskini artırır ve kontrol grubunun etkilenmesine yol açabilir.

Ön Test-Son Test Kontrol Grubu Deseni

Bu desen, eğitim araştırmalarında en yaygın kullanılan deneysel tasarımdır. Deney ve kontrol gruplarına müdahale öncesinde ön test, müdahale sonrasında son test uygulanır. Ön test puanları gruplar arası başlangıç farklılıklarını kontrol etmeye yardımcı olur. Bu desende ANCOVA (kovaryans analizi) kullanılarak ön test puanlarının etkisi istatistiksel olarak kontrol edilebilir.

Tasarımın güçlü yönleri arasında başlangıç farklılıklarının değerlendirilmesi ve müdahale öncesi-sonrası karşılaştırma imkanı sayılabilir. Ancak ön testin kendisi bir öğrenme etkisi yaratabilir (testing effect) ve bu durum iç geçerliği tehdit edebilir.

Solomon Dört Gruplu Desen

Solomon dört gruplu desen, ön test etkisini kontrol etmek amacıyla tasarlanmış güçlü bir deneysel tasarımdır. Bu desende dört grup bulunur:

Grup 1: Ön test + Müdahale + Son test
Grup 2: Ön test + Kontrol + Son test
Grup 3: Müdahale + Son test (ön test yok)
Grup 4: Kontrol + Son test (ön test yok)

Bu desen hem müdahale etkisini hem de ön test etkisini ve müdahale-ön test etkileşimini ayrıştırmaya olanak tanır. Ancak dört ayrı gruba ihtiyaç duyulması, uygulamayı zorlaştırır ve büyük örneklem gerektirir.

Yarı-Deneysel Tasarımlar

Okullarda rastgele atamanın mümkün olmadığı durumlarda yarı-deneysel tasarımlar tercih edilir. Bu tasarımlarda mevcut sınıflar deney ve kontrol grubu olarak atanır. Yaygın yarı-deneysel desenler şunlardır:

Eşitlenmemiş kontrol gruplu desen: Mevcut sınıflardan biri deney, diğeri kontrol grubu olarak belirlenir. Ön test-son test uygulanır, ancak gruplar rastgele atanmamıştır.
Kesintili zaman serisi deseni: Müdahale öncesinde ve sonrasında birden fazla ölçüm yapılır. Bu desen, müdahale etkisinin zamanla nasıl değiştiğini gösterir.
Tek gruplu ön test-son test deseni: Kontrol grubu olmaksızın tek bir gruba müdahale uygulanır. İç geçerliği en düşük desen olup, olgunlaşma ve tarih gibi tehditlerden etkilenir.

Sınıf İçi Araştırma ve Başarı Testleri

Sınıf temelli araştırmalarda başarı testleri, en sık kullanılan bağımlı değişken ölçüm araçlarıdır. Araştırmacılar, müfredatla uyumlu başarı testleri geliştirir veya mevcut standart testleri kullanır. Biçimlendirici değerlendirme (formative assessment) araştırmaları, öğrenme sürecinin anlık geri bildirimlerle nasıl iyileştirilebileceğini inceler.

Eğitimsel Müdahale Çalışmaları

Eğitimsel müdahale çalışmaları, yeni öğretim yöntemleri, teknoloji entegrasyonu, program değişiklikleri veya öğretmen eğitimi gibi müdahalelerin öğrenme çıktıları üzerindeki etkisini değerlendirir. Etkili bir müdahale çalışması için müdahalenin açık ve tekrarlanabilir bir şekilde tanımlanması, uygulama sadakatinin (fidelity of implementation) izlenmesi ve uygun karşılaştırma koşullarının belirlenmesi gerekir.

Öğretmen Etkisinin Kontrolü

Eğitim araştırmalarında öğretmen etkisi önemli bir karıştırıcı değişkendir. Farklı öğretmenler tarafından verilen deney ve kontrol gruplarında, gözlenen farkların müdahaleden mi yoksa öğretmen farklılıklarından mı kaynaklandığı belirsizdir. Bu sorunu çözmek için aynı öğretmenin hem deney hem kontrol grubunu yürütmesi, çoklu öğretmen kullanılması veya hiyerarşik doğrusal modelleme (HLM) ile öğretmen etkisinin istatistiksel olarak kontrol edilmesi stratejileri uygulanabilir.

İç ve Dış Geçerlik Dengesi

Eğitim araştırmalarında iç geçerlik (müdahale-sonuç ilişkisinin nedenselliği) ile dış geçerlik (bulguların genellenebilirliği) arasında doğal bir gerilim vardır. Laboratuvar benzeri kontrollü koşullar iç geçerliği artırırken, doğal sınıf ortamları dış geçerliği güçlendirir. Araştırmacılar bu dengeyi gözetirken, ekolojik geçerlik kavramını da göz önünde bulundurmalıdır.