Araştırma Yöntemlerinde Güncel Trendler 2025: Açık Bilim, Ön Kayıt ve Replikasyon

Bilimsel araştırma metodolojisi durağan bir alan değildir; aksine sürekli evrilen, kendini sorgulayan ve yenileyen dinamik bir yapıya sahiptir. Son yıllarda özellikle replikasyon krizi, açık bilim hareketi, ön kayıt (preregistration) ve kayıtlı raporlar (registered reports) gibi kavramlar araştırma dünyasının gündemine oturmuştur. Bu yazıda, 2025 itibarıyla araştırma yöntemlerindeki en önemli trendleri, bunların nedenlerini ve araştırmacılar için pratik sonuçlarını ele alıyoruz.

Replikasyon Krizi: Bilimin Güvenilirlik Sorunu

Replikasyon krizi, bilimsel bulguların tekrarlanabilirliğine ilişkin ciddi endişeleri ifade eden bir kavramdır. 2010'ların başında psikoloji alanında başlayan bu tartışma, tıp, ekonomi, ekoloji ve sosyal bilimlerin pek çok dalına yayılmıştır.

Replikasyon Krizinin Boyutları

Çalışma	Alan	Yıl	Bulgu
Open Science Collaboration	Psikoloji	2015	100 psikoloji çalışmasının yalnızca %36'sı başarıyla tekrarlandı
Camerer vd.	Deneysel Ekonomi	2016	18 çalışmanın %61'i tekrarlanabildi
Begley & Ellis	Kanser Biyolojisi	2012	53 çığır açan çalışmanın yalnızca %11'i tekrarlandı
Many Labs 2	Psikoloji	2018	28 klasik bulgunun %50'si tekrarlandı
SSRP	Sosyal Bilimler	2018	21 çalışmanın %62'si tekrarlanabildi

Replikasyon Krizinin Nedenleri

• Yayın yanlılığı (publication bias): Yalnızca istatistiksel olarak anlamlı sonuçların yayınlanması; "dosya çekmecesi problemi"
• p-hacking: Anlamlı sonuç elde edene kadar analizlerin manipüle edilmesi
• HARKing: Sonuçlar görüldükten sonra hipotez uydurma (Hypothesizing After Results are Known)
• Düşük istatistiksel güç: Küçük örneklemlerle gerçekleştirilen çalışmaların güç yetersizliği
• Araştırmacı serbestlik derecesi: Veri toplama, analiz ve raporlamada aşırı esneklik
• Yayınla ya da yok ol (publish or perish): Akademik kariyer baskısının hızlı ve çarpıcı sonuçlara teşvik etmesi

Önemli: Replikasyon krizi bilimin başarısızlığı değil, bilimin kendi kendini düzeltme mekanizmasının işleyişinin bir göstergesidir. Bu kriz, araştırma pratiklerini iyileştirmek için güçlü bir itici güç oluşturmuştur.

Açık Bilim (Open Science) Hareketi

Açık bilim, araştırma süreçlerinin ve çıktılarının mümkün olduğunca şeffaf ve erişilebilir olmasını savunan bir harekettir. Replikasyon krizine karşı en güçlü yapısal yanıtlardan biri olarak öne çıkmaktadır.

Açık Bilimin Temel Bileşenleri

Bileşen	Tanım	Uygulama	Platform Örnekleri
Açık erişim (Open Access)	Araştırma makalelerinin ücretsiz erişilebilir olması	Gold, Green, Diamond OA modelleri	DOAJ, PubMed Central, SciELO
Açık veri (Open Data)	Ham verilerin paylaşılması	Veri setlerinin depolarda yayınlanması	Zenodo, Figshare, Dryad, OSF
Açık kod (Open Code)	Analiz kodlarının paylaşılması	Analiz betiklerinin erişilebilir olması	GitHub, GitLab, Code Ocean
Açık materyal (Open Materials)	Ölçme araçları ve materyallerin paylaşımı	Anketler, müdahale protokolleri	OSF, Zenodo
Ön kayıt (Preregistration)	Araştırma planının önceden kaydedilmesi	Hipotez ve analiz planı önceden tescil	OSF, AsPredicted, ClinicalTrials.gov
Kayıtlı raporlar (Registered Reports)	Veri toplanmadan önce hakem değerlendirmesi	Yöntem bölümü veri öncesi kabul alır	200+ dergi destekliyor

Ön Kayıt (Preregistration)

Ön kayıt, araştırmacının veri toplamadan önce araştırma sorularını, hipotezlerini, yöntemini ve analiz planını kamuya açık bir platformda tescil etmesidir. Bu uygulama, araştırma sürecindeki birçok problematik uygulamayı (p-hacking, HARKing) engellemeyi amaçlar.

Ön Kayıtta Belirtilmesi Gereken Bilgiler

1. Araştırma soruları ve hipotezler: Açık, test edilebilir ve spesifik biçimde ifade edilmeli
2. Örneklem planı: Hedef örneklem büyüklüğü, güç analizi ve dahil etme/dışlama kriterleri
3. Değişkenler ve ölçme araçları: Bağımlı ve bağımsız değişkenler, kullanılacak ölçekler
4. Analiz planı: Kullanılacak istatistiksel testler, model spesifikasyonları
5. Dışlama kriterleri: Hangi koşullarda verilerin analize dahil edilmeyeceği
6. Doğrulayıcı ve keşifsel analizler: Hangilerinin doğrulayıcı, hangilerinin keşifsel olduğu

Ön Kayıt Platformları Karşılaştırması

Platform	Özellik	Uygun Olduğu Alan	Maliyet
OSF (Open Science Framework)	Kapsamlı ön kayıt şablonları	Tüm disiplinler	Ücretsiz
AsPredicted	Kısa ve hızlı ön kayıt	Sosyal bilimler, psikoloji	Ücretsiz
ClinicalTrials.gov	Klinik çalışmalar için zorunlu	Tıp, sağlık bilimleri	Ücretsiz
PROSPERO	Sistematik derlemeler için	Sistematik derleme ve meta-analiz	Ücretsiz
EGAP	Deneysel ve yarı-deneysel çalışmalar	Siyaset bilimi, kalkınma	Ücretsiz

Ön Kayıdın Avantajları ve Sınırlılıkları

Avantajlar	Sınırlılıklar
p-hacking ve HARKing'i önler	Nitel ve keşifsel araştırmalar için uygunluğu tartışmalı
Doğrulayıcı ve keşifsel analizleri net ayırır	Zaman ve çaba gerektirir
Araştırma planını disipline eder	Beklenmedik bulguların değerini azaltabilir (mi?)
Şeffaflık ve güvenilirliği artırır	Bazı araştırmacılar fikir çalınma endişesi taşır
Yayın yanlılığını azaltmaya katkı sunar	Esnek olmayan planlar araştırmayı kısıtlayabilir

Kayıtlı Raporlar (Registered Reports)

Kayıtlı raporlar, geleneksel yayın sürecini kökten değiştiren bir model olup iki aşamalı hakem değerlendirmesi içerir:

Kayıtlı Rapor Süreci

1. Aşama 1 - Ön Gönderim: Giriş, literatür taraması, hipotezler ve tam yöntem bölümü (veri toplamadan önce) dergiye gönderilir
2. Aşama 1 - Hakem Değerlendirmesi: Hakemler araştırma sorusunun önemini ve yöntemin yeterliliğini değerlendirir
3. İlke Kabul (In-Principle Acceptance - IPA): Yöntem onaylanırsa, sonuçlardan bağımsız olarak yayın garantisi verilir
4. Veri toplama ve analiz: Onaylanan plana uygun olarak araştırma yürütülür
5. Aşama 2 - Tam Gönderim: Sonuçlar ve tartışma eklenerek tam makale gönderilir
6. Aşama 2 - Son Değerlendirme: Planın doğru uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilir ve yayınlanır

Özellik	Geleneksel Yayın Süreci	Kayıtlı Raporlar
Değerlendirme zamanı	Araştırma tamamlandıktan sonra	Veri toplanmadan önce (Aşama 1)
Yayın kriteri	Sonuçların "ilginçliği" etkili	Sorunun önemi ve yöntemin kalitesi
Yayın yanlılığı	Anlamlı sonuçlar tercih edilir	Sonuçtan bağımsız yayın garantisi
p-hacking riski	Yüksek	Çok düşük (plan önceden sabitlenmiş)
Boş sonuçlar	Yayınlanma şansı düşük	Eşit yayınlanma şansı
Destekleyen dergi sayısı	-	300+ dergi (2025 itibarıyla)

Diğer Güncel Trendler

1. Çok Merkezli Araştırmalar (Multi-Site Studies)

Tek bir laboratuvar veya kurumun bulgularına güvenmek yerine, aynı çalışmanın birden fazla merkezde eş zamanlı olarak yürütülmesi giderek yaygınlaşmaktadır. Many Labs, Psychological Science Accelerator (PSA) ve ManyBabies gibi projeler bu trendin öncüleridir.

2. Bayesci İstatistik

Geleneksel sıfır hipotez anlamlılık testi (NHST) yerine veya ona ek olarak Bayesci yaklaşımların kullanımı artmaktadır. Bayes faktörü, p-değerine alternatif olarak hem sıfır hem alternatif hipotez lehindeki kanıt gücünü ölçer ve "anlamlı değil" ile "kanıt yok" arasındaki kritik farkı netleştirir.

3. Etki Büyüklüğü ve Güven Aralıkları

p-değerine aşırı bağımlılıktan uzaklaşma trendi güçlenmektedir. APA 7, etki büyüklüklerinin ve güven aralıklarının raporlanmasını zorunlu kılmıştır. Bu yaklaşım, "istatistiksel anlamlılık" ile "pratik anlamlılık" arasındaki farkı vurgular.

4. Eşitlik, Çeşitlilik ve Kapsayıcılık (EDI)

Araştırma katılımcılarının WEIRD (Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic) popülasyonlara aşırı yoğunlaşması eleştirilmektedir. Kültürel çeşitlilik, dezavantajlı grupların araştırmaya dahil edilmesi ve araştırmacı çeşitliliği konuları giderek daha fazla önem kazanmaktadır.

5. Karma Yöntem Araştırmaların Yükselişi

Tek bir paradigmaya bağlı kalmak yerine, nicel ve nitel yöntemleri sistematik ve entegre biçimde birleştiren karma yöntem tasarımları hızla yaygınlaşmaktadır. Özellikle sağlık bilimleri, eğitim ve kalkınma çalışmalarında karma yöntem standart hale gelmektedir.

Araştırmacılar İçin Yol Haritası

Adım	Uygulama	Araç / Kaynak
1. Araştırmanızı ön kayıt edin	Hipotez ve analiz planınızı veri öncesi tescil edin	OSF, AsPredicted
2. Güç analizi yapın	Yeterli örneklem büyüklüğünü belirleyin	G*Power, R (pwr paketi)
3. Veri ve kodu paylaşın	Ham veri ve analiz kodlarını açık depoda yayınlayın	OSF, GitHub, Zenodo
4. Etki büyüklüğü raporlayın	p-değerinin yanında etki büyüklüğü ve GA sunun	APA 7 formatı
5. Açık erişim yayın yapın	Makalenizi erişilebilir kılın	Green OA, preprint sunucuları
6. Replikasyon çalışması yapın	Önemli bulguları bağımsız olarak tekrarlayın	Kayıtlı rapor formatı
7. Şeffaf raporlama yapın	CONSORT, STROBE, PRISMA gibi kılavuzları takip edin	EQUATOR Network

Raporlama Kılavuzları

Araştırma şeffaflığını artırmak için çeşitli raporlama kılavuzları geliştirilmiştir:

Kılavuz	Uygulandığı Araştırma Türü	Temel Odağı
CONSORT	Randomize kontrollü deneyler	Deneysel çalışmaların şeffaf raporlanması
STROBE	Gözlemsel çalışmalar	Kohort, vaka-kontrol, kesitsel araştırmalar
PRISMA	Sistematik derleme ve meta-analiz	Arama, seçim ve sentez süreçleri
COREQ	Nitel araştırmalar	Görüşme ve odak gruplarının raporlanması
SRQR	Nitel araştırmalar	Nitel çalışmaların standart raporlaması
JARS-Quant	Nicel çalışmalar	APA nicel raporlama standardı
JARS-Qual	Nitel çalışmalar	APA nitel raporlama standardı

Sonuç

Araştırma yöntemlerindeki güncel trendler, bilimin güvenilirliğini artırmak ve araştırma süreçlerini daha şeffaf hale getirmek amacıyla ortaya çıkmıştır. Replikasyon krizi, bilim dünyasını derinden sarsmış olsa da, açık bilim hareketi, ön kayıt, kayıtlı raporlar ve şeffaf raporlama kılavuzları gibi yanıtlar, araştırma pratiklerini önemli ölçüde iyileştirme potansiyeli taşımaktadır. Bu trendleri benimsemek yalnızca bilimsel kaliteyi artırmakla kalmayacak, aynı zamanda araştırmacıların çalışmalarının etkisini, güvenilirliğini ve toplumsal değerini de güçlendirecektir. 2025 ve ötesinde, şeffaf, tekrarlanabilir ve kapsayıcı araştırma standart haline gelecektir.