Tarihsel Araştırma Yöntemi: Geçmişi Bilimsel Olarak İncelemek

Bilimsel araştırma yalnızca bugünü ve geleceği değil, geçmişi de konu edinir. Tarihsel araştırma yöntemi (historical research method), geçmişteki olayları, süreçleri ve olguları sistematik ve eleştirel bir biçimde inceleyerek anlamayı ve yorumlamayı amaçlayan bir araştırma yaklaşımıdır. Cohen, Manion ve Morrison'a (2007) göre tarihsel araştırma, eğitim alanında politikaların, kurumların ve uygulamaların kökenlerini anlamak için vazgeçilmez bir yöntemdir. Bu yazıda tarihsel araştırma yönteminin tanımını, türlerini, kaynak kullanımını, eleştiri tekniklerini ve uygulama alanlarını kapsamlı biçimde ele alacağız.

Tarihsel Araştırma Yönteminin Tanımı ve Amacı

Tarihsel araştırma, geçmişte meydana gelmiş olayları, koşulları ve süreçleri inceleyerek bu olguları betimlemek, açıklamak ve yorumlamak amacıyla gerçekleştirilen sistematik bir araştırma biçimidir. Jackson'a (2015) göre tarihsel araştırma, yalnızca "ne oldu?" sorusuna değil, aynı zamanda "neden oldu?", "nasıl oldu?" ve "bugün için ne anlam ifade ediyor?" sorularına da yanıt aramaktadır.

Tarihsel araştırmanın temel amaçları şöyle sıralanabilir:

Betimlemek: Geçmişteki olayları, kurumları ve süreçleri doğru ve ayrıntılı biçimde ortaya koymak.
Açıklamak: Olayların neden ve nasıl meydana geldiğini anlamak; nedensellik ilişkilerini ortaya çıkarmak.
Yorumlamak: Geçmiş olayları çağdaş perspektiften değerlendirmek ve bugün için çıkarımlar sunmak.
Genellemek: Tarihsel örüntüleri ve eğilimleri belirleyerek belirli düzeyde genellemeler yapmak.

Creswell'e (2009) göre tarihsel araştırma, nitel araştırma geleneği içinde önemli bir yere sahiptir; ancak nicel verileri (istatistikler, nüfus sayımları) de kullanabilir. Bu yönüyle tarihsel araştırma, yalnızca bir yöntem değil, aynı zamanda bir düşünme biçimidir.

Tarihsel Araştırmanın Türleri

1. Betimsel Tarihsel Araştırma (Descriptive Historical Research)

Betimsel tarihsel araştırma, geçmişteki olayları, kurumları veya kişileri olabildiğince doğru ve ayrıntılı biçimde tanımlamayı amaçlar. "Ne oldu?" sorusuna yanıt arar. Örneğin, Osmanlı İmparatorluğu'nda modern eğitim kurumlarının kuruluş sürecinin betimlenmesi bu türe örnektir.

2. Analitik Tarihsel Araştırma (Analytical Historical Research)

Analitik tarihsel araştırma, olayların nedenlerini ve sonuçlarını derinlemesine incelemeyi hedefler. "Neden oldu?" ve "Nasıl oldu?" sorularını yanıtlamaya çalışır. Cohen, Manion ve Morrison (2007), analitik tarihsel araştırmanın betimsel araştırmadan daha derin bir yorumlama gerektirdiğini vurgulamaktadır. Örneğin, 1924 Türk eğitim reformunun toplumsal dönüşümdeki rolünün analizi bu türe girer.

3. Karşılaştırmalı Tarihsel Araştırma (Comparative Historical Research)

Karşılaştırmalı tarihsel araştırma, farklı dönemleri, toplumları veya kurumları tarihsel perspektifle karşılaştırır. Benzerlik ve farklılıkları ortaya koyarak daha geniş genellemeler yapmayı hedefler. Örneğin, farklı ülkelerin eğitim modernleşme süreçlerinin karşılaştırılması bu türe örnektir.

Kaynak Türleri: Birincil ve İkincil Kaynaklar

Tarihsel araştırmanın temelini kaynaklar oluşturur. Kaynaklar, birincil (primary) ve ikincil (secondary) olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır:

Birincil Kaynaklar (Primary Sources)

Birincil kaynaklar, incelenen dönemden doğrudan kalan özgün belgeler ve kanıtlardır. Jackson'a (2015) göre birincil kaynaklar, tarihsel araştırmanın en güvenilir ve değerli veri kaynaklarıdır. Örnekler:

Resmi belgeler: Yasalar, kararnameler, meclis tutanakları, resmi yazışmalar
Kişisel belgeler: Günlükler, mektuplar, anılar, otobiyografiler
Basılı materyaller: Dönemin gazeteleri, dergileri, kitapları
İstatistiksel veriler: Nüfus sayımları, eğitim istatistikleri, ekonomik göstergeler
Görsel ve işitsel materyaller: Fotoğraflar, filmler, ses kayıtları
Fiziksel kanıtlar: Arkeolojik kalıntılar, binalar, eserler
Sözlü tanıklıklar: Olayları bizzat yaşamış kişilerin anlatımları

İkincil Kaynaklar (Secondary Sources)

İkincil kaynaklar, birincil kaynaklara dayanarak yazılmış yorum ve analizlerdir. Tarih kitapları, ansiklopedi maddeleri, biyografiler ve araştırma makaleleri ikincil kaynaklara örnektir. Creswell (2009), ikincil kaynakların araştırmacıya genel bir perspektif kazandırdığını ancak birincil kaynaklara erişimin her zaman öncelikli olması gerektiğini belirtmektedir.

Önemli Not: Bir kaynağın birincil mi ikincil mi olduğu, araştırma sorusuna göre değişebilir. Örneğin, bir tarih kitabı geçmiş olaylar hakkında ikincil kaynak iken, tarih yazıcılığı (historiografi) hakkında yapılan bir araştırma için birincil kaynak olabilir.

Kaynak Eleştirisi: İç ve Dış Eleştiri

Tarihsel araştırmada kaynakların güvenilirliğini ve geçerliliğini değerlendirmek için iki tür eleştiri uygulanır:

Dış Eleştiri (External Criticism)

Dış eleştiri, bir kaynağın özgünlüğünü (authenticity) değerlendirmeye yöneliktir. Temel sorular şunlardır:

Bu belge gerçekten iddia edildiği dönemden mi?
Belgenin yazarı gerçekten iddia edilen kişi mi?
Belge orijinal mi yoksa kopya mı? Değiştirilmiş mi?
Belgenin fiziksel özellikleri (kâğıt, mürekkep, yazı stili) dönemiyle tutarlı mı?

Cohen, Manion ve Morrison'a (2007) göre dış eleştiri, sahte, tahrif edilmiş veya yanlış tarihlendirilmiş belgelerin araştırmaya dahil edilmesini önlemek için kritik bir adımdır.

İç Eleştiri (Internal Criticism)

İç eleştiri, kaynağın içeriğinin doğruluğunu ve güvenilirliğini değerlendirmeye yöneliktir. Temel sorular şunlardır:

Yazarın olayları doğru aktarma kapasitesi ve motivasyonu var mıydı?
Yazar olayları bizzat gözlemlemiş mi yoksa başkalarından mı öğrenmiş?
Yazarın belirli bir önyargısı veya çıkarı var mıydı?
Kaynaktaki bilgiler diğer bağımsız kaynaklarla tutarlı mı?
Metinde abartı, sansür veya çarpıtma işaretleri var mı?

Jackson (2015), iç eleştirinin araştırmacıdan yüksek düzeyde eleştirel düşünme ve bağlamsal bilgi gerektirdiğini ifade etmektedir.

Tarihsel Araştırmanın Aşamaları

Tarihsel araştırma, sistematik bir süreç izler:

Araştırma probleminin belirlenmesi: Net ve araştırılabilir bir tarihsel soru formüle etmek. "Cumhuriyet döneminde köy enstitüleri hangi toplumsal koşullarda ve nasıl kuruldu?" gibi.
Ön araştırma ve literatür taraması: Konuyla ilgili mevcut tarihsel çalışmaları incelemek ve boşlukları belirlemek.
Kaynak belirleme ve toplama: Birincil ve ikincil kaynakları sistematik biçimde tespit etmek ve erişmek. Arşivler, kütüphaneler, dijital veritabanları kullanılabilir.
Kaynak eleştirisi: Toplanan kaynakları dış ve iç eleştiri yöntemleriyle değerlendirmek.
Verilerin analizi ve sentezi: Eleştiriden geçen verileri kronolojik, tematik veya analitik biçimde düzenlemek ve sentezlemek.
Yorumlama ve raporlama: Bulgulara dayalı olarak tarihsel bir anlatı oluşturmak, genellemeler yapmak ve çıkarımlarda bulunmak.

Sözlü Tarih (Oral History)

Sözlü tarih, tarihsel olayları bizzat yaşamış veya tanıklık etmiş kişilerin anlatımlarını sistematik biçimde kaydetme ve analiz etme yöntemidir. Creswell'e (2009) göre sözlü tarih, yazılı belgelerde yer almayan bireysel deneyimleri, duyguları ve perspektifleri araştırmaya dahil etme imkânı sunar.

Sözlü tarihin özellikleri:

Bireysel perspektif: Resmi tarih yazımında yer almayan sıradan insanların deneyimlerini görünür kılar.
Duygusal boyut: Tarihsel olayların insanlar üzerindeki duygusal etkilerini aktarır.
Alt kültürler: Okuryazar olmayan, kayıt dışı toplulukların tarihine erişim sağlar.
Sınırlılıklar: Bellek yanılmaları, geriye dönük rasyonelleştirme ve anlatıcı önyargısı gibi sorunlar içerebilir.

Cohen, Manion ve Morrison (2007), sözlü tarihin eğitim araştırmalarında emekli öğretmenlerin, yöneticilerin ve öğrencilerin deneyimlerini belgeleme açısından büyük değer taşıdığını vurgulamaktadır.

Tarih Yazımı (Historiography)

Tarih yazımı, tarih yazıcılığının kendisini inceleyen üst düzey bir araştırma alanıdır. Tarihçilerin geçmişi nasıl yorumladığını, hangi paradigmaları benimsediğini ve tarih anlayışlarının zaman içinde nasıl değiştiğini sorgular.

Tarih yazımı perspektifleri:

Pozitivist tarih yazımı: Nesnel gerçekliği belgelere dayalı olarak yeniden kurmayı hedefler.
Marksist tarih yazımı: Sınıf mücadelesini ve ekonomik ilişkileri tarihin itici gücü olarak görür.
Annales okulu: Uzun süreli yapısal dönüşümleri, gündelik yaşamı ve zihniyet tarihini ön plana çıkarır.
Postmodern tarih yazımı: Tarihin "nesnel" biçimde yazılamayacağını, her tarih anlatısının bir inşa olduğunu savunur.
Mikro tarih: Sıradan bireylerin ve yerel toplulukların deneyimlerine odaklanır.

Tarihsel Araştırmanın Zorlukları

Tarihsel araştırma, kendine özgü zorluklar barındırır:

Kaynak Sorunları

Eksik kayıtlar: Geçmişe ait pek çok belge kaybolmuş, yok olmuş veya tahrip edilmiş olabilir.
Erişim güçlüğü: Arşivlere erişim kısıtlamaları, belgelerin farklı dillerde olması, paleografik zorluklar.
Temsiliyet sorunu: Tarihsel kayıtlar genellikle egemen grupların perspektifini yansıtır; ezilen grupların sesleri kaydedilmemiş olabilir.

Yorum Sorunları

Anakronizm: Günümüz kavramlarını ve değerlerini geçmişe yansıtma tehlikesi. Jackson'a (2015) göre araştırmacı, incelediği dönemi kendi bağlamı içinde anlamaya çalışmalıdır.
Önyargı: Araştırmacının ideolojik, kültürel veya kişisel önyargılarının yorumlamayı etkilemesi.
Aşırı genelleme: Sınırlı kaynaklardan geniş genellemeler çıkarma riski.
Determinizm: Geçmişteki olayları kaçınılmaz olarak sunma eğilimi.

Eğitim Araştırmalarında Tarihsel Yöntem

Tarihsel araştırma yöntemi, eğitim alanında geniş bir uygulama alanına sahiptir:

Eğitim politikası tarihi: Eğitim reformlarının, yasaların ve politikaların tarihsel gelişimini incelemek.
Kurum tarihi: Okulların, üniversitelerin ve eğitim örgütlerinin kuruluş ve gelişim süreçlerini araştırmak.
Müfredat tarihi: Ders programlarının, ders kitaplarının ve öğretim yöntemlerinin tarihsel dönüşümünü izlemek.
Öğretmenlik mesleği tarihi: Öğretmenlerin toplumsal konumunun, eğitimlerinin ve çalışma koşullarının tarihsel değişimini incelemek.
Eğitim felsefesi tarihi: Eğitim düşüncesinin ve teorilerinin tarihsel gelişimini analiz etmek.

Creswell (2009), tarihsel araştırmanın günümüz eğitim sorunlarını anlamak ve çözmek için geçmişten dersler çıkarma imkânı sunduğunu belirtmektedir.

Tarihsel Araştırmada Kalite Kriterleri

Kriter	Açıklama
Kaynak çeşitliliği	Birden fazla bağımsız kaynak kullanarak çapraz doğrulama yapmak
Eleştirel değerlendirme	Her kaynağa iç ve dış eleştiri uygulamak
Bağlamsal duyarlılık	Olayları kendi tarihsel bağlamı içinde yorumlamak
Şeffaflık	Kaynak kullanımını ve yorumlama sürecini açıkça belgelemek
Tutarlılık	Bulguların ve yorumların kendi içinde tutarlı olması
Araştırmacı dönüşümselliği	Araştırmacının kendi önyargılarının ve perspektifinin farkında olması

Sonuç

Tarihsel araştırma yöntemi, geçmişi bilimsel ve sistematik biçimde incelemenin güçlü bir aracıdır. Birincil ve ikincil kaynaklara dayanan, iç ve dış eleştiri teknikleriyle kaynakların güvenilirliğini değerlendiren ve betimsel, analitik veya karşılaştırmalı yaklaşımlar benimseyen bu yöntem, eğitim ve sosyal bilimlerde derin bir anlama kapasitesi sunar. Cohen, Manion ve Morrison'a (2007) göre tarihsel araştırma, günümüz eğitim sorunlarını anlamak için geçmişin deneyimlerinden yararlanmanın en sistematik yoludur. Creswell (2009), nitel araştırma geleneği içinde tarihsel yöntemin önemli bir yere sahip olduğunu ve sözlü tarih gibi yaklaşımlarla bireysel deneyimlerin de araştırmaya dahil edilebileceğini vurgulamaktadır. Jackson'a (2015) göre tarihsel araştırma, eleştirel düşünme, kaynak değerlendirme ve kanıt temelli argüman oluşturma becerilerini geliştirmesi bakımından araştırmacılar için değerli bir entelektüel egzersizdir. Sonuç olarak, geçmişi anlamadan bugünü ve geleceği doğru biçimde kavramak güçtür; ve tarihsel araştırma yöntemi bu kavrayışın temel araçlarından birini oluşturmaktadır.